Yeni
Tabib İbni Şerif YADİGAR 15. Yüzyıl Türkçe TIP KİTABI Hastalıklar Ve Şifa Önerileri 772 Sayfa Baskı Yılı 2017
Kategori
Yayınevi
Barkod
tabib ibni şerif yadigar kitabı, geleneksel tıp
Yazar
2.490,00 ₺
15. Yüzyıl Türkçe Tıp Kitabı Şifa Uygulamaları Hastalık Ve Tedavi Önerileri YÂDİGÂR-I İBN-İ ŞERÎF 772 Sayfa Baskı Yılı 2017 NOT Kitap 2. Eldir
ÖNSÖZ Yâdigâr, eski tıbba ait en meşhur eserlerden birisidir. Genel olarak hijyen, hastalık belirtileri-semptomatoloji, tıp müfredatı-farmakoloji ve tedaviden bahseden eser, geçmişte olduğu kadar olduğu kadar günümüzde de, özellikle eski tıp konusunda çalışan araştırmacılar için önemini korumaktadır. Kütüphanelerde çok sayıda nüshasının bulunması da geçmişteki yaygın kullanımına işaret olarak değerlendirilebilir. Esere olan geçmişteki bu ilginin günümüzde de devam ettiğini görmekten mutluyuz. Zira yeni yazıyla 2004, 2005 yıllarında iki cilt halinde yapılan birinci baskısı yoğun ilgiyle karşılanmıştır. Talepler dolayısıyla ikinci baskısı gündeme gelmiştir. Birinci baskısının önsözünde de belirttiğimiz gibi eserin, devrinin anlayışına göre tıbbın bütün konularını toplaması yanında Türkçe tıp metinlerinin ilkleri arasında bulunması, seçimimizde etkili olmuştur. Yayın için seçilecek nüsha belirlenirken, en iyi durumdaki nüshalardan birisi olduğu için, Topkapı Sarayı Kütüphanesi’ndeki nüsha (Revân: 1684) tercih edilmiştir. Bazı problemli ve okunamayan yerlerin gözden geçirilmesi haricinde nüsha karşılaştırmaları yapılmamıştır. Çalışmamız, metnin edebî ve dil özelliklerini ortaya koymak amacı taşımadığı için, göz önüne aldığımız öncelikler, metnin tıbbi terminoloji açısından transkripsiyonu ve mânâlandırılmasıdır. Kitap ikinci baskıya hazırlanırken birinci baskının transkripsiyonu okunarak gözden geçirilmiş ve yeniden sadeleştirilmiştir. Yayınımız, giriş, sadeleştirilmiş ve günümüz diline aktarılmış metin ve metnin transkripsiyonu ile sözlük olmak üzere dört ana kısma ayrılmıştır. Sadeleştirme yapılırken, yanlışa düşmemek için ilaç ve edviye tabir edilen tıbbî ecza malzemelerinin isimleri metinde geçtiği gibi verilmiş ve karşılıklarını bulma işi, metnin sonuna eklediğimiz sözlüğe bırakılmıştır. Sözlük hazırlanırken, değişik lügat ve sözlüklerin yanında, büyük oranda “Müntahab-ı Şifâ” için Zafer Önler’in yapmış olduğu sözlük çalışmasından yararlanılmıştır. Ayrıca İbn-i Şerîf’in metinde yer yer vermiş olduğu açıklamalar ve çalıştığımız nüshanın sonuna eklenmiş olan küçük lügatçe de bu sözlüğe dahil edilmiştir. Metin içinde geçen tıbbî malzemenin ölçüsü verilirken de benzeri bir usül uygulanmıştır. Ölçüler, metinde geçtiği şekilde dirhem, miskâl, vukiyye vs. olarak aynen verilmiş, bu ölçülerin karşılıkları ise eserin baş kısmında yer alan “ölçüler” bölümünde açıklanmıştır. Ölçülerin karşılıklarının tespitinde, Walter Hinz’in “İslam Dünyası’nda Ölçü Sistemleri” adlı araştırması, kaynağımızı teşkil etmiştir. Metinde geçen bazı terimler, elimizdeki nüshanın kenar boşluklarında “derkenâr” şeklinde açıklanmıştır. Bu açıklamalar, metnin transkripsiyonu yapılırken dipnot olarak verilmiştir. Yani metnin transkripsiyonu bölümündeki dipnotlar, nüshamızda yer alan açıklayıcı derkenârlardır. Metin içinde İbn-i Şerîf’in kendisi tarafından yapılan ek izahlar ise, “sadeleştirme” kısmında metnin insicamını bozmamak için dipnota alınmıştır. Sadeleştirmede ana başlıkların düzen ve sırasına riayet edilmiştir. Bunlar asıl metindeki bahş ve bâblardır. Fakat, bâbların altlarında yer alan ikinci ve üçüncü dereceden başlıklar, metin içindeki anlatımlar esas alınârak tarafımızdan ihdas edilmiştir. Sonuç olarak, kitabın içindeki bilgilerin yazıldığı döneme ait olduğunun unutulmaması gerektiğini hatırlattıktan sonra mevcut bu bilgilerin de ancak ehil ve yeterli tıbbi bilgiye sahip kimselerce değerlendirilebileceğinin altını çizmek istiyoruz. Transkripsiyon ve sadeleştirmenin zorlukları bu konuları çalışanlarca takdir edilecektir. Elden geldiğince gösterilen dikkate rağmen yine de hata ve eksiklikler olacaktır. Ancak, bunların okuyucularımızın hoşgörülü yaklaşımlarıyla telafi olacağını düşünmekteyiz.
Orhan Sakin İstanbul 2017
-İÇİNDEKİLER
GİRİŞ
BAŞLANGIÇ BİRİNCİ BÖLÜM SAĞLIĞIN KORUNMASI, HASTALIKLARIN SEBEPLERİ VE TEMEL İLAÇLAR
A. Sağlığın Korunmasında Alınacak Tedbirler ve Uygulancak Yöntemler
1. Havalar
2. Mevsimler
3. Meskenler
4. Elbiseler ve Giyim
5. Gıdalar 6. Sular
7. Şaraplar a) Tıbbî açıdan fayda ve zararları b) İnsan mizaçları ile şarâbların ilişkisi c) Şarapların zararlarına karşı önlemler d) Şarapların etkisini azaltmak 8. Uyku a) Uykunun zamanı ve yatış şekilleri b) Aşırı uyku ve uykusuzluk 9. Egzersiz (riyâzât) a) Egzersizde dikkat edilecek önemli hususlar b) Yaşlılar c) Hareket sonrası ortaya çıkan yorgunluklar 10. Müshil Kullanmak a) Müshil kullanmanın gerekliliği ve incelikleri b) Müshilin etkisini artırmanın yolları c) Karşılaşılan problemler ve çareler d) Müshil içilmesinin sakıncaları 11. Kusmak 12. Kan Aldırma ve Hacâmat a) Kan aldırmanın önemi b) Kanın fonksiyonu c) Kan aldırmanın sebepleri d) Kan alırken dikkat edilecek incelikler e) Kan alınan damarlar ve tesirleri f) Damar açılırken dikkat edilecek hususlar ve hatalara karşı önlemleri g) Hacâmat h) Kan aldırma ve hacâmat için uygun zaman 13. Arınma (İstifrâğlar) a) Kusmak b) İdrâr-ı bevl c) Terlemek (arak) d) Burun akıntısı (muhat) e) Ağızdaki bezlerin ürettiği sıvılar (lu’âb) f) Fitil ve şırınga ile ishâl (şâf ve hukne) 21 39 41 41 41 43 44 44 45 49 52 52 54 55 56 56 56 57 57 58 59 59 60 60 60 61 63 64 65 65 66 66 67 68 69 71 72 72 72 72 73 74 74 75g) Cimâ h) Hamam 14. Ruhsal Sağlığın (Ağraz-ı Nefsanî) Korunması 15. Yaşlılar 16. Yolculuk ve Yolcular a) Yolculuğa hazırlık b) Sıcak günlerde yolculuk c) Soğuk zamanlarda yolculuk d) Yaya ve gemi yolculuğunun bazı sıkıntıları için öneriler B. Hastalıkların Sebepleri ve Belirtileri 1. Hastalıklarda Soğuk, Issı, Kuru ve Yaşlık Sebepleri 2. Kandaki Dört Unsurun Hastalıkla İlişkisi 3. İmtilâ (Doluluk) 4. Nuzc 5. Buhranlar 6. Başka Hastalık Sebebiyle İyileşen Hastalıklar 7. Hastalıkta İyi Belirtiler 8. Tehlikeli Hastalıklara İşaret Eden Belirtiler 9. Hastalıkta Ortaya Çıkan Ölüm Belirtileri C. Hastalıkların Tedavisinde Kullanılan İlaçlar 1. Müshiller, Nukû’lar 2. Matbûhlar 3. Haplar 4. Macûn ve Cevârişler 5. Yakılar ve Elde Tutulacak Nesneler 6. Şaraplar (Şerbetler) ve Tiryâklar a) Şarapların listesi ve etkileri b) Şarapların (Şerbetler) yapılışları c) Tiryâklar ve iyi macûnlar D. Tabîblere Tavsiyeler İKİNCİ BÖLÜM HASTALIKLAR VE İLAÇLARI A. Başağrısı, Felç, İnme, Sar‘a ve Benzeri Hastalıklar 1. Sersâm ve Ateşli Başağrıları 2. Soğuk Sersâm 3. Mâlihulyâ ve Dîvânelik 4. Gaflet (Dalgınlık) ve Unutkanlık 5. Sekte 6. Sar‘a ve Baş Dönmesi 7. Fâlic (Felç) ve Ra‘şe (Titreme) 8. Lakve (Ağız Eğriliği) 9. Kâbûs 10. Teşennüc ve Küzâz 11. Hazer (Uyuşmak) B. Göz, Kulak, Burun ve Boğaz Hastalıkları 1. Göz Hastalıkları a) Remed (göz ağrısı) b) İtdirseği hastalığı c) Gözde kıl çıkması 80 81 83 84 86 86 86 87 88 89 89 89 90 90 92 98 99 99 101 102 102 105 109 118 121 122 122 124 147 170 175 175 175 177 177 179 179 180 181 183 184 186 186 186 186 186 190 190d) Gece körlüğü (Şeb-körlük) e) İntişâr (göze su inmesi) f) Çeşitli göz hastalıkları ve yararlı terkîpler 2. Kulak Hastalıkları 3. Burun Hastalıkları ve İlaçları 4. Ağız, Dudak, Dil, Diş ve Boğaz Hastalıkları a) Dudak yarılmasına ilaçlar b) Ağız ağrısına ilâç c) Diş eti hastalıkları d) Kötü ağız kokusunun ilaçları e) Uyurken ağızdan salya akması f) Dilin şişip ağızdan çıkması g) Dilaltında dıfda‘ denilen beze gibi yumru ğ) Diş ağrısının ilâçları h) Hunnâk illeti ve dil şişmesi ı) Demevî hunnâk i) Boğaza sülük yapışması j) Sülük sebebiyle akan kanın kesilmesi k) Boğaza lokma, kemik veya kılçık gibi bir şey durması 5. Zükkâm, Nezle, Öksürük, Zât’lcenb, Dîku’n-nefesve Zâtürriye a) Issı zükkâm b) Soğuk zukkâm c) Öksürük ve ses kısıklığı d) Dîku’n-nefesilâçları e) Zâtü’l-cenb hastalığı f) Sill zahmeti (verem) C. Yürek Hastalıkları ve Hafakân İlâçları 1. Issı Hafakân 2. Soğuk Hafakân D. Mide ve Bağırsak Hastalıkları 1. Mide Hastalıkları a) Issı mide b) Soğuk mide c) Hıçkırık d) Mide bulantısı ve kusmak e) Mide şişi 2. İshâl a) Safravî ishâl b) Balgamî ishal c) İshâl-i sehc d) İshâl-i kebde, ya‘ni ciğerden olan ishâl e) Sevdâvî ishâl f) Zahîr g) Göbek burusu 3. Kulunçlar/Bağırsak Sancıları a) Maddesi soğuk ve soğuk hılttan olan kulunçlar b) İlâvus c) Bağırsaklardaki şişlerden meydana gelen kulunç d) Bağırsak solucanları e) Kurtlar 190 191 191 195 198 200 200 201 202 203 204 204 205 205 207 208 208 208 208 209 209 209 211 215 216 217 217 217 218 222 222 222 222 226 227 228 230 230 231 233 233 234 235 237 238 238 239 240 240 241E. Mak‘ad Hastalıkları ve İlâçları 1. Mak‘ad Sarkması 2. Mak‘ad Kaşıntısı 3. Bâd-ı Bâsûr/Basur Yelleri 4. Bevâsir Siğilleri F. Karaciğer ve Dalak Hastalıkları 1. Karaciğer Hastalıkları a) Issı ciğer b) Soğuk ciğer 2. Dalak Hastalıkları a) Issı dalak b) Soğuk dalak 3. Sarılıklar (Yerakân) a) Yarekân-ı asfer b) Kara yerakân G. İstiskâ 1. İstiskânın Çeşitleri 2. Tablî İstiskâ 3. Zıkkî İstiskâ 4. Lahmî İstiskâ Ğ. Böbrek-Mesâne (Kavuk) Hastalıkları 1. Böbrek Hastalıkları a) Böbrekte ıssı verem (şiş) olması b) Böbrekte soğuk şiş olması c) İdrar yolu acıması ve kan işemek d) İdrâr tutamama (selesü’l-bevl) e) Idrâr tutukluğu f) Mesâne taşı g) Zekerde cerehat olması ğ) İdrâr yolundan irin akması ve kan gelmesi h) Iztıraplı idrâr yapmak ı) Yânîtis i) Böbrekte ve mesâne de (kavuk) taş ve kum olması j) Mesâne kaşıntısı (cereb-i mesâne) k) Usrü’l-bevl (idrâr tutulması) 2. Fıtık Hastalığı a) Karın kaslarının yarılması b) Çocukların hayalarına inen yel c) Götürge-kasık bağı H. Erkeklere Mahsûs Hastalıklar 1. Zeker ve Hayalardaki Hastalıklar a) Şişlik b) Yara ve cerâhat c) Kaşıntılar 2. Mezî ve Vezî Çokluğu 3. Cimâ Zayıflığı ve Kuvvetlendiriciler 4. Bağlı Kimseler İçin Tılsım ve Özel Yöntemler 5. Kuvvet Macunları I. Kadın Hastalıkları 1. Aşırı Hayız Kanı 242 242 243 244 244 248 248 248 248 249 249 250 253 253 254 255 255 255 255 256 257 257 257 258 258 260 260 261 262 262 262 263 263 265 265 266 266 267 267 268 268 268 269 270 270 270 272 274 276 276a) Bedende kan fazlalığı b) Kan tizliği ve ıssılığı 2. Rahimde Yara ve Cerâhat 3. Hayz Kanı Tutukluğu 4. İhtinâk-I Rahim 5. Rahim Sarkması 6. Doğum Problemleri 7. Meme Hastalıkları a) Anne sütünün bozukluğu b) Süt azlığı c) Sütün göğüste bağlanması ve kesilmesi d) Memede ağrı e) Memedeki şişlik İ. Eklem Ağrıları ve Nıkrîs (Evcâ‘-ı Mefâsıl) 1. Issı Ağrılar 2. Soğuktan Olan Nıkrîs Ve Eklem Ağrısı 3. Irku’n-Nisâ 4. Çeşitli Ağrılar 5. Varis (Düvâli) Hastalığı 6. Fil Hastalığı (Dâi’l-Fîl) ÜÇÜNCÜ BÖLÜM SITMALAR, HASBE (KIZAMIK) VE ÇİÇEK A. Sıtma 1. Hummâ-yı Yevmî 2. Hummâ-yı Dıkk 3. Hummâ-yı Mutbıka 4. Hummâ-yı Muhrika 5. Harâret ve Tasanın Aşırılığı 6. Gıbb-i Hâlisa 7. Gıbb-ı Gayr-ı Hâlisa ve Şatru’l-Gıbb 8. Hummâ-yı Balgamî B. Çiçek ve Kızamık DÖRDÜNCÜ BÖLÜM ŞİŞLER, YANIKLAR VE YARALAR A. Şişler, Siğiller 1. Issı Şişler 2. Darbe ve Yaralanma Şişleri 3. Seretân 4. Balgamî ve Soğuk Şişler 5. Hanâzîr (Sıraca) 6. Tâ‘ûn (Veba) Şişleri 7. Dâhis (Dolama) 8. Çıban 9. Şerâ (Kurdeşeni) 10. Nemle, Cemre (Şarbon), Uyuz Gibi Kaşıntılı Kabarcıklar a) Acıtıcı, ateşli kabarcıklar b) Uyuz ve kaşıntılar c) Sa‘fe ve şîrîne (ufacık çıban ve sivilceler) 276 277 277 278 279 279 279 281 281 281 281 282 282 282 282 283 284 285 286 287 289 289 289 290 290 292 293 293 294 296 297 301 301 301 301 301 302 302 306 308 308 309 309 309 311 315d) Kellik için formüller e) Kubai (demregü) f) Keçi uyuzu 11. Siğil 12. Guded (Beze) 13. es-Sil‘atü (Ur) B. Yanıklar C. Irk-ı Medenî (Rişte) D. Rîş-i Belhî E. Yaramaz ve Onulmaz Yaralar (Cerâhatler) F. Cüzzâm G. Bâdişnâm Hastalığı Ğ. Kesik Yaraları H. Vücuda Ok veya Diken Saplanması I. Yenir (İllet-i âkile-hûre) BEŞİNCİ BÖLÜM KIRIK, ÇIKIK VE EZİKLER ALTINCI BÖLÜM CİLT VE ESTETİK A. Saç, Sakal Dökülmeleri ve İstenmeyen Tüyler 1. Kıl Çıkarma Yöntemleri 2. İstenmeyen Tüylerin Önlenmesi B. Bahak C. Baras D. Cilt Bakımı ve Estetik E. Kilo Alma F. Kilo Verme YEDİNCİ BÖLÜM ZEHİRLENMELER VE HAŞARAT SOKMALARI A. Gıda Zehirlenmeleri B. Yılan Sokmalarına İlaçlar 1. Yenecek İlaçlar 2. Sürülüp Yakı Yapılacaklar C. Kuduz SEKİZİNCİ BÖLÜM BAZI HASTALIKLAR VE PRATİK İLAÇLARI DOKUZUNCU BÖLÜM NABIZ VE İDRAR TAHLİLİ A. Nabız B. İdrar Tanısı (Kârûre ve Rusûb) 1. Kârûre 2. Rusûb ONUNCU BÖLÜM HEKİMLİĞİN İNCELİKLERİ 316 317 320 320 321 322 322 323 324 324 325 328 329 330 330 333 337 337 337 339 339 340 343 345 345 347 347 347 347 347 348 349 359 359 360 360 361 363A. Devaların Toplanması, Hazırlanması ve Saklanması B. Devaların Ömürleri ve Hazırlanışlarındaki İncelikler 1. Otların, İlaçların Saklanması ve Ömürleri 2. Devaların Dövülmesi ve Pişirilmesindeki İncelikler C. Şerbetler Bilgisi D. Yağların (Edhân) Yapılışı E. Bazı Devaların Islahı ve Özellikleri 1. Mahmûdenin Islahı 2. İsfidâcın Islahı 3. Habbü’s-Selâtîn (Sultanlar Hapı) 4. Ada Soğanının (Basal-ı Unsul) Islahı 5. Türbidin Islahı 6. Sûrincânın Islahı 7. Sabır-ı Uskutûrînin Islahı 8. Za‘ferân 9. Hanzal (Ebucehil Karpuzu) 10. Râvend-i Çinî 11. Aftîmûn 12. Mastakî 13. Hıyârşenber 14. Irku’s-Sûs (Meyan/Buyân Kökü) Terkibi 15. Çeşmezenin Islahı E. Helîleler ON BİRİNCİ BÖLÜM HASTALIKLARIN LİSTESİ VE KISA TARİFLERİ A. İnsanda Görülen Hastalıkların Listesi B. Hastalıkların Kısa Tarifleri C. Tabiplerin Kısa Öğütleri ON İKİNCİ BÖLÜM MERHEMLER D. Bazı Ekler İKİNCİ KISIM METNİN TRANSKRİPSİYONU Hâzâ kitâbu yâdigâri ibni şerîf Evvelki bâb havâlar tedbîrindedir İkinci bâb yıl fasılların ve tedbîrlerin bildirir Üçüncü bâb şehir ve mesken tedbîrindedir Dördüncü bâb kaftân ve kürk giymek tedbîrindedir Beşinci bâb magrifet-i gıdâ ve anın tedbîrindedir Altıncı bâb sular tedbirindedir Yedinci bâb şarâblar tedbîrindedir Sekizinci bâb uyhu ve uyanıklık tedbîrindedir Dokuzuncu bâb riyâzât tedbîrindendir kim hareket ve sükûn dahi derler Onuncu bâb müshil edviyeler tedbîrindedir ve bedeni artık fazlalardan pâk etmeklikdedir On birinci bâb kusmak tedbirindedir On ikinci bâb fasd ve hacâmat tedbirindedir 363 364 364 366 368 369 369 369 370 370 370 370 370 370 371 371 371 371 371 371 372 372 372 375 375 375 382 385 394 397 400 401 402 403 403 406 408 411 412 414 417 418On üçüncü bâb istifrâglar tedbirindendir On dördüncü bâb a’râz-ı nefsânî tedbîrindedir On beşinci bâb pîrler tedbirindedür On altıncı bâb misâfirler tedbîrindedir İkinci makâlât bahş-ı evvelden Evvelki bâb mâdde hastalıklarının sebebi kaçdır anı bildirir İkinci bâb mâddeden ve imtilâdan olan hastalıkların ve tamar boşaldugundan olan hastalıkların farkın itmekligindedir Üçüncü bâb imtilâ kaçdır anı bildirir Dördüncü bâb nuzc bilmekdedir Beşinci bâb buhranlar bilmekdedir Altıncı bâb şol illetler bilmekdedür ki ol ‘illet bir ‘illet ile dahi zâ’il olur Yedinci bâb eyü alâmetlerdedür kim hastalıklarda saglık ve selâmetlük nişânı ola ve ümîdvâr ola Sekizinci bâb şol alâmetlerdedür ki [52a] kaçan kim bir kişide ol alâmetler belürse bir hastalıkdan nişân ve haber vire kim ölse gerek Dokuzuncu bâb yaramaz alâmetler bilmekdedir ki hastalık sonunda peydâ ola ki ölmek alâmeti gibi Onuncu bâb envâ‘-ı müshillerdedir ve nukû’larda ve matbûhlarda ve şâflarda ve hablarda ve muglablarda ve cevârişlerde ve eyâriclerde ve yakılarda ve elde tutıcak nesnelerdedir kim elde tutıcak ishâl ide bunların beyanındadır On birinci bâb nefis şarâblardadır kim nice mu‘teber kitâblarda bulunmaz ve tiryaklardadır ve faidelü eyu ma’cûnlardadır ki sag kişilere ve niçe [71a] hastalıklara gereklüdür On ikinci bâb tiryâklarda ve eyü ma‘cûnlar beyânındadur On üçüncü bâb tabîblerin vasıyetlerindendir İKİNCİ BAHŞ Bâb-ı evvel sersâmda ve ıssı baş agrılarındadır İkinci bâb sersâm-ı bârid ilâcındadır Üçüncü bâb mâlihulyâda ve dîvânelikdedir Dördüncü bâb gafletde ve unutsaklıkdadır Beşinci bâb sektededir Altıncı bâb sar‘ada ve baş çigzinmesindedir Yedinci bâb fâlicde ve ra‘şededir Sekizinci bâb lakvededir Dokuzuncu bâb kâbûsdadır Onuncu bâb teşennücde ve küzâzdadır On birinci bâb hazerdedir On ikinci bâb remeddedir On üçüncü bâb kulak zahmetlerindedir On dördüncü bâb burun zahmetlerindedir ve ilâclarındadır On beşinci bâb agız ve dudak ve dil ve diş ve bogaz hastalıklarında ve zahmetlerindedir On altıncı bâb zükkâmda ve nâzlede ve öksürükde ve zâtü’l-cenbde ve dîku’n nefesde ve zâtü‘r-riededir On yedinci bâb yürek hastalıklarında ve ıssı hafakân ilâcındadır On sekizinci bâb mi‘de hastalıklarındadır On dokuzuncu bâb ishâl envâ‘ındadır Yigirminci bâb envâ‘ı kulunc ve anın ilâcındadır 424 432 433 435 437 437 438 438 439 440 445 446 446 447 448 465 485 506 509 509 510 511 512 512 513 514 515 516 517 518 518 524 526 528 534 540 544 550 555Yigirmi birinci bâb mak‘ad zahmetlerinde ve ilâclarındadır Yigirmi ikinci bâb ciger hastalıklarındadır Yigirmi üçüncü bâb talak hastalıklarındadır Yigirmi dördüncü bâb yerakân-ı asfer beyânındadır Yigirmi beşinci bâb kara yerakân beyânındadır Yigirmi altıncı bâb istiskâ envâ‘ındadır Yigirmi yedinci bâb bögrek ve kauk marazları beyânındadır Bundan aşagası fıtık ahvâli beyânındadır Yigirmi sekizinci bâb şol marazlar beyânındadır ki erenlere mahsûsdur Yigirmi dokuzuncı bâb avretler hastalıgındadır ve hayz kanı çoklugundadır Otuzuncı bâb nıkrîsde ve evcâ‘-ı mefâsıldadır ÜÇÜNCİ BAHŞ Isıtmalar ve hasbeler ve çiçekler ilâcındadır Evvelki bâb envâ‘-ı ısıtmalar ilâcındadır DÖRDÜNCÜ BAHŞ Şişlerde ve yaralarda ve cerâhatlerdedir Fasl-ı fî beyânı’ şerâ Fasl-ı fî beyân-ı nemle ve cemre ve âteşpâresi ve gâverse BEŞİNCİ BAHŞ Bâb-ı zînetde ve dâ’i’s-sa‘lebdedir Fasl-ı fî devâü’l-baras Fasl-ı zehîrler ilâcındadır ya‘ni agular ilâcındadır Fasl-ı mu‘âlecâtı şetta ve müteferrik edviyyeler beyânındadır ve ba‘zı ma‘âcîn zikrindedir Fasl-ı fî’n-nabz ve’l-kârûre Fasl-ı kârûrei beyân ider Fasl-ı fî beyân âdâbü’l-hükemâ Mukaddime-i uhrâ edviyyelerin ömürleri beyânındadır Fasl-ı şerbetler bilmek beyânındadır Fasl-ı fî ıslâhü’l-mahmûde Fasl-ı helîlecleri beyân ider Fasl bu fasl âdem oglanlarına vâki‘ ve ârız olan bir nîçe emrâz beyânındadır Fasl-ı fi beyân-ı merâhimü’l-mütenevvi‘a BİBLİYOGRAFYA SÖZLÜK İNDEX 559 564 565 568 569 569 571 578 580 585 593 593 593 602 602 609 609 625 620 630 635 636 644 644 646 646 649 651 652 653 660 669 671 736İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı GİRİŞ Prof. Dr. Ayten Altıntaş1 Yâdigâr’ın Yazılış Tarihi Yâdigâr-ı İbn-i Şerîf’ in yazıldığı yıl veya dönem konusundaki tartışmalar, Tıp Tarihi çevresinde 1935 yılında başlamıştır. Dr. Feridun Nafiz Uzluk, Tıp Tarihi Arkivi No: 2’de “Yâdigâr”ı tanıtarak dilini, önemini belirtmiş; nüshalarının çok olduğuna dikkat çekmişti. Uzluk, Süleymaniye Tıp Medresesi Vakfiyesi’nde yer alan ve tıp kitaplarından bahseden bölümünü vererek, Yâdigâr’ın bir başka tıp kitabı olan “Mucez” den sonra ve Hacı Paşa’nın “Müntehab-ı Şifa” eserinden önce yazılmasını tarih sırası olarak aldığında, Yâdigâr’ın Türkçe yazılan en eski tıp kitapları arasında olması gerektiğini belirtmişti.1 Aynı yıl Dr. Rusçuklu Hakkı Uzel, yazdığı bir makalede Yâdigâr’ın yazılış dönemi için bildiklerini açıklıyordu. Kendisi Yâdigâr’ın gerek dili, gerek söyleyiş biçiminin özel olduğunu, Şerif Oğlu’nun yaşadığı dönemi 20 yıl önce araştırdığını, kütüphaneleri dolaşarak bütün Yâdigâr nüshalarını gözden geçirdiğini ve bulduğu bir nüshadaki mukaddimede “Timurtaş Bey’in oğlu Umur Bey Çelebi’ye....resm-i hizmet için bu kitab yazıldı, düzüldü” satırları ile zamanını tayin etmiş olduğunu bildiriyordu. Fakat bu nüshanın yerini ve Umur Bey’in yaşadığı dönemi bildirmiyordu.2 Bu makale üzerine Feridun Nafiz Uzluk, Tıp Tarihi Arkivi No: 3’de Yâdigâr’ın ithaf edildiği Umur Bey’in kim olduğunu sorguluyor ve Timurtaş Paşa’nın oğlu mu yoksa Olcaytu Han’ın Anadolu valisi Emir Çoba’nın oğlu Timurtaş’ın oğlu mu olduğunu ele alıyordu. Sonunda Timurtaş Paşa’nın oğlu Umur Bey değil Aydınoğlu Umur Bey (ölümü 1339) olduğuna inandığını yazıyordu.3 1 Prof. Dr., İstanbul Medipol Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı. 23İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı Tıp tarihçileri arasında Yâdigâr’ın yazılış tarihi tartışmaları devam etmiş, 1936 yılında Osman Şevki Uludağ, Yâdigâr’ın Bursalı Timurtaş oğlu Umur Bey’e ait olduğuna inandığını bildirmişti. F. N. Uzluk da bu makaleye cevap olarak 1937 yılında yazdığı yazıda; 17. yüzyılda yazılan bir tıp eseri olan Enmuzecü’l-Tıbb’ın mukaddemesinde Emir Mehmed Çelebi’nin İbn-i Şerîf’i Hacı Paşa’dan (ölümü 1417) sonra yazmış olduğunu göstererek, Yâdigâr’ın Anadolu’da yazılmış ilk Türkçe tıbbî telif eser olduğunu iddia etmişti.4 Süheyl Ünver, 1943 yılında yayınladığı bir makalesinde Yâdigâr’da adı geçen Umur Bey’in Timurtaş Paşa oğlu Umur Bey olduğunu, Sar‘ay Bosna’da Gazi Hüsrev Bey Kütüphanes’inde bulduğu bir Yâdigâr nüshasında gördüğü “...Ol Âli Cenâb ki Seyyidülümerâ’vel vüzerâ’ fî asrihi ve senedül ekâbir vel esâgir fî dehrihi â’ni Umur Bey Çelebi Hazretleri Ammerallahu dînuhu ve dünyahu İbn-i Melik ül vel vüzerâ’ Temurtaş beykdir. Tâbe serâh hazretleri Ümera’ resmi hizmeti’çün bu kitâb yazıldı ve düzüldü ve bu yâdigâr adlı kitab kim düzüldü...” ibaresindan Timurtaş Bey oğlu Umur Bey Çelebi adına telif edildiği anlaşıldı, hiçbir tereddüt kalmadı diyerek ilim alemine bildiriyordu.5 1943 yılında Adnan Adıvar “Osmanlı Türklerinde İlim” adlı eserinde, Yâdigâr’ın yazılış tarihi hakkında yapılan tartışmaların bir özetini vererek; Süheyl Ünver’in buluşuyla bu kitabın Umur Bey bin Timurtaş adına yazıldığının doğrulandığını bildirdikten sonra; “Bu halde eser olsa olsa hicri dokuzuncu asır içinde, fakat herhalde İstanbul’un fethinden sonra yazılmış olabilir. Çünkü gerek Paris Kütüphanesi’nde, gerek British Museum’daki nüshaları kendim gördüm; Museum nüshasının 88. varağında ve İstanbul’da Üniversite Kütüphanesi Yıldız, tıp 208 numaradaki nüshada (Varak 72a) İstanbul’dan bahsederken “Tîn-ı mahtumu kâfir zamanının İstanbul etibbasının da bilmediğini söylemesine nazaran, eser ya fetihten sonra yazılmış veya fetihten sonra ikinci bir nüshası telif olunmuştur” diyerek yazılış tarihini 1453 den sonraya getiriyordu.6 Prof. Bedi N. Şehsuvaroğlu ise 1984 yılında yayınlanan kitabındaki Yâdigâr’ı anlatan kısmında, kitabın Timurtaş oğlu Umur Bey adına yazıldığını bildirmekte “Umur Bey’in 1413 de idam edildiğini” bildirerek Yâdigâr’ın 15. yüzyılın ilk yarısının eseri olduğunu belirtmektedir.7 Daha sonra bu konu ile ilgili eserlerde “Timurtaş oğlu Umur Bey’in 1413 de idam edildiği” bilgisi tekrarlanmıştır.8 Kenan Suveren ve İlter Uzel’in 1988 yılında yazdıkları “İlk Türkçe Tıp Yazmalarına Genel Bir Bakış” adlı makalede de eserin Timurtaş oğlu Umur Bey’ adına yazıldığı ve “Umur Bey 1413 de idam edildiğine göre bu eserin 15. yüzyılın başlarında yazılmış olduğu kabul edilebilir” denilmektedir.9 24İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı 1990 yılında Zafer Önler “Müntahab-ı Şifâ” adlı kitabının girişinde, Yâdigâr’ın yazılış tarihi tartışmalarına yer vermiş, “Eşref bin Muhammed’in 1460 yılında yazdığı Haza’inü’s-sa‘adat adlı eserinde iki yerde yaptığı çıkmalarda Yâdigâr’dan alıntı yapmış olması da bu eserin o dönemde oldukça tanınan ve önem verilen bir eser olduğunu göstermektedir” diyerek bu eserin büyük olasılıkla 14. yüzyılda yazılmış olduğunu söylemektedir.10 1993 yılında Muhammet Yelten Kemaliye adlı eserinin girişinde “15. yüzyılın başlarında İbn-i Şerîf tarafından kaleme alınmış olan Yâdigâr isimli tıp eseri, devrin mühim eserleri arasında bulunmaktadır” diyerek Yâdigâr’ı zikretmektedir.11 1997 yılında Cevat İzgi “Osmanlı Medreselerinde İlim” adlı eserinde, İbn-i Şerîf’in 1461’de sağ olduğunu bildiriyor (Bu tarih Umur Bey’in ölüm tarihi olan 1461 olabilir mi?!) bu konuda kaynak göstermiyor ve eserin tarihi hakkında bilgi vermiyor.12 2001 yılında Sadettin Özçelik, “Kitabül Mühimmat” adlı eserinin “16. Yüzyıla Kadar Eski Anadolu Türkçesi Sahasında Yazılmış Tıp Kitapları ve Üzerinde Yapılmış Olan Çalışmalar” bölümünde, 15. yüzyılda yazılan Yâdigâr’ın Timurtaş Paşazade Umur Bey adına kaleme alındığı ve Umur Beyin ölümünün 1413 olduğunu yazmaktadır.13 Bu çok tartışmalı olan Yâdigâr’ın yazılış tarihi meselesini ele aldığımızda, hareket noktamız, kitabın mukaddimesindeki bilgilerdi. Yâdigâr’ın Atatürk Kütüphanesin’deki nüshasında yazılan; (...Ol Âli Cenâb-ı mezkur ki Seyyidülümerâ’vel vüzerâ’ fi asrihi ve senedül ekâbir vel esâgir fî dehrihi â‘ni Umur Bey Çelebi hazretleri (ammerallahu dînuhu ve dünyahu) ibni melikü’l-ümerâ ve’l-vüzerâ’ Temurtaş Beydir (tâbe serâh) hazretleri Ümera’ resmi hizmeti’çün bu kitâb yazıldı ve düzüldü ve bu yâdigâr adlı kitab kim düzüldü...) bilgisi14 bize bu kitabın Timurtaş oğlu Umur Bey adına yazıldığını kesin olarak belirtmekteydi. Bu bilgi Ruscuklu ve S. Ünver’de de bildirilmişti.15 Yazılış tarihini bildiren en önemli bulgu bu idi. Buradan hareketle Umur Bey’in yaşadığı dönemi ve yaşam safhalarını bilmek bize İbn Şerif’in kitabını takdim etme tarihi konusunda bilgi verebilirdi. Bu sebeple bir çok tarih kitabına müracaat ettik. Umur Bey Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda büyük hizmetleri görülen ailelerden olan Kara Timurtaş Paşanın beş oğlundan biriydi. Fetret Devrinde (1402-1413) Çelebi Mehmet’in (I. Mehmet) yanında yer aldı. Onun padişah olmasından (1413) sonra, Hereke, Gebze, Darıca, Kartal ve Pendik yörelerini Bizanslılar’dan geri almakla görevlendirildi. Daha sonra II. Murat’ın hizmetinde bulundu. Sultan Murad 1421 tarihinde tah25İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı ta çıkmasından sonra Edirne’ye girip hükümdarlığını ilan eden amcası Mustafa Çelebi (Düzmece) ile mücadeleye girişti. Sultan II. Murat bu sorunlu dönemde yanında hizmet verecek beş adet beylerbeyi (o dönemin terimiyle paşa16) tayin etti. Bu paşalardan biri de Timurtaş oğlu Umur Bey idi.17 Bu sebeple Beylerbeyi Umur Bey diye tanındığı yazılmıştır.18 Umur Bey, 1422 yılında Mustafa Çelebi’nin (Düzmece) ortadan kaldırılmasında görev aldı. II. Murat 1422 de İstanbul’u kuşattı, 1423’de kardeşi Küçük Mustafa Çelebi’den İznik’i geri alarak kardeşini idam ettirdi, Kastamonu, Aydın ve İzmir’i aldı. Menteşoğulları, Hamidoğulları, Germiyanlı topraklarını Osmanlı’ya kattı (1425-28). Bütün bu savaşlarda Umur Bey de görev aldı. Olaylar düzene sokulup, topraklarda barış olduktan sonra II. Murad, beş adet paşayı ikiye indirdi. Bu sebeple Timurtaş oğlu Umur Bey’i de paşalıktan alarak Germiyanoğlu’na elçi olarak gönderdi.19 Umur Bey İstanbul’un fethine katıldı (1453). Fatihin Trabzon seferi sırasında pek yaşlı olarak 1461’de hastalanârak Bursa’da vefat etti.20 Yâdigâr’ın yazılış tarihini Umur Bey’in ölüm tarihi olarak bildirilen 1461 tarihine kadar götürerek, bütün yaşamına yayabilirsek de, doğru olanın Umur Bey’in Germiyanoğulları’na elçi olarak görevlendirilmesinden önce (1428) Bursa’da Paşa olarak görev yaptığı yıllarda olabileceğini düşünüyoruz. İbn-i Şerîf Umur Bey’e bu kitabı paşalık yaptığı 8 yıl içindeki bir tarihte (1421-1428) yazarak takdim etmiş olmalıdır. Umur Bey bu dönemde Bursa’da olmalıdır. Umur Bey’in babası Kara Timurtaş’ın Bursa’da oturduğu ve 1404 yılında orada öldüğünü biliyoruz. Mezarının Bursa’da Deveciler Mezarlığı civarında Demirtaş Mahallesin’dedir. Osman Şevki Uludağ, Bursa Ulucami ve Orhan kütüphanelerinde ve Bursa Mahkemesi şer‘iye sicillerinde Umur Bey adını sıkça gördüğünü yazar. Umur Bey’in mezar taşında ve Bursa’da kendi adını taşıyan mahallede yaptırdığı caminin cephe duvarını kaplayan uzun kitabesindeki bilgiler de bize Umur Beyin Bursa ile ilişkilerini bildirir.21 Nitekim Umur Bey, Hereke, Gebze, Darıca, Kartal ve Pendik yörelerini geri almakla görevlendirildiğinde, fethettiği bu yerlerin gelirlerini Bursa’daki bayındırlık işlerine, özellikle Yeşil Cami’nin yapımının tamamlanmasına ayırdığı yazılmıştır.22 İbn-i Şerîf de Bursa’da yaşamıştı. Umur Bey’in Bursa’da oturduğu dönemde İbn-i Şerîf’de Bursa’da olmalıydı. Yâdigâr’ın pek çok yerinde Bursa’dan bahseder. Şehşuvaroğlu da Şerif Oğlu’nun Bursa Yıldırım Dârü’ş-şifâsında hekimlik yaptığını yazmaktadır.23 İbn-i Şerîf’in Yâdigâr’ı Umur Bey’e onun beylerbeyi (paşa) olduğu dönemde takdim etmiş olduğunu destekleyen diğer bilgilerimiz, Umur Bey’e takdim edilen diğer tıp eserlerinin takdim tarihleridir. Bu tarihlere baktığımızda Umur Bey’in paşalık dönemlerine rastladığını görüyoruz. Bu bilgilere kısaca bakarsak: 26İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı İbn-i Baytar’ın eserinin Arapça’dan Türkçe’ye tercümesi olan Tercüme-i Müfredat-ı ibn el-Baytar, İshak b. Murad tarafından Umurbey bin Timurtaş adına Arapça’dan Türkçe’ye çevrilmiş bir müfredat kitabıdır.24 Bu eseri yazan İshak bin Murad’ın 1400’lerin başında sağ olduğunu biliyoruz. Ali b.el-Abbas el-Mecusî’nin eserinin Arapça’dan Türkçe’ye tercümesi olan Tercümetü Kâmil el-Sinâa adlı eserin Bursa’daki nüshasında “Umur Bey b. Timurtaş’ın vakıf kaydı” vardır. Bu kayıt 857 (1453) tarihini taşımakta fakat uzmanlar dilinin daha eski olduğunu yazmaktadırlar.25 Ahmed-i Dâi’nin el-Tıbb el-nebevi tercümesi Timurtaş oğlu Umur Bey için yapılmıştır. Ahmed-i Dâi’nin ölümünün 1427 olduğunu bildiğimizden, bu eserin de Umur Bey’in Bursa’daki Paşalık döneminde sunulmuş olduğu tahmin edilebilir.26 Umur Beye takdim edilen bir diğer tıp eseri daha var ki yazıldığı tarih bilindiğinden bize daha çok ışık tutmaktadır. Ali Haydar Bayat tarafından bize tanıtılan bu eser, 15. yüzyılın önemli hekimlerinden Şirvanî‘nin değerli taşlara ait olan Cevhernâme’sidir. Bu eserin mukaddimesinde değerli taşlar konusunda halkın kalpazanlar tarafından kandırıldığı için böyle bir esere ihtiyaç olduğunu, birkaç kere bu konuda bir kitap yazmaya niyetlendiğini, ancak Timurtaş Paşa oğlu Umur Bey’in elinde bulunan Tifaşi’nin Arapça cevhernamesini Türkçe’ye tercüme etmesini istemesi üzerine, eseri 831 yılının Rebiülevvelinde (Ocak 1428) yazdığını ve Umur Bey’e ithaf ettiğini yazıyordu.27 Bu bilgi de bize Cevhername’nin Umur Bey’e 1428 yılının ilk günlerinde, Umur Bey’in Germiyanonoğlu elçiliğine atanmadan önceki döneminde takdim edildiğini gösteriyor. Sadece tıpla ilgili dört ayrı kitabın Umur Beye 1428’den önceki tarihlerde takdim edilmesinin Umur Bey’in paşalık dönemine rastlamış olmasını doğruluyor. İbn-i Şerîf de Yâdigâr’ı bu devrede takdim etmiş olmalıdır. Yâdigâr’ın yazılış tarihi konusunda bize ipucu veren bir diğer kanıtı da Adnan Adıvar’ın kitabında, Yâdigâr’ın tarihi konusunda öne sürdüğü bilgide bulduk. Adıvar Yâdigâr’ın yazılış tarihini araştırırken Timurtaş oğlu Umur Bey’e takdimi esas alarak “....Bu halde eser olsa olsa hicri dokuzuncu yüzyıl içinde, fakat herhalde İstanbul’un fethinden sonra yazılmış olabilir. Çünkü gerek Paris Kütüphanesi’nde, gerek British Museum’daki nüshaları kendim gördüm; Museum nüshasının 88. varağında ve İstanbul’da Üniversite Kütüphanesi (Yıldız), tıp 208 numaradaki nüshada (Varak 72a) İstanbul’dan bahsederken (Tın-ı mahtumi kafir zamanının İstanbul etibbâsının da bilmediğini) söylemesine göre, 27İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı eser ya fetihten sonra yazılmış veya fetihten sonra ikinci bir nüshası kaleme alınmıştır.” diyerek yazılış tarihini 1453’den sonraya tarihliyordu. Biz elimizdeki nüshalara baktığımızda bu bilgiden farklı kayıtlara rastladık. Topkapı Sar‘ayı nüshasında varak [103-b]’de tîn-i mahtûm adıyla bilinen bir ilaçtan bahsederken “tîn-i mahtûm dimek andan kalmışdır hayl-i zamândan kim bu tîn-i mahtûm belürsüz olmuş idi bu adada (Limni) olduğun kimse bilmezdi bilür kalmamış idi İslâmbol’da dahi bilür yoğidi ol adaya İslâmbol beği hükm iderdi Kostantiniyye tabîbleri Burusa’ya gelürlerdi kil-i Ermenî’den düzülmüş kalb kil-i mahtûm dirhemin bir akçeye satun alırlardı” diyerek Limni Adası’ndan bahsederken o adanın İstanbul Beyi’ne bağlı olduğunu açık olarak yazmaktadır. Biz biliyoruz ki Limni Adası İstanbul’un fethinden önce Bizans Dönemi’nde İstanbul’a bağlıydı. İstanbul’un fethinden önce yazılmış olduğunu, bu bilgi bize veriyor. Adıvar’ın gördüğü kafir zamanının İstanbul etibbası bilgisi Adıvar’ın da düşündüğü gibi İstanbul’un fethinden sonra yazılan nüshalarda mevcuttur. Topkapı Sar‘ayı nüshasındaki bilgiyi de Yâdigâr’ın 1453 tarihinden önce yazıldığını bildiren bir kaynak olarak düşünüyoruz. Yâdigâr’ın 1453 tarihinden önce yazıldığını gösteren bir diğer bilgi de Zafer Önler’in “Müntehabı Şifa” adlı eserinde kaydettiği bilgilerdir. Önler, burada Eşref bin Muhammed’in 1460 yılında yazdığı “Hazâ’inü’s-Sa’âdât” adlı eserin iki yerinde (varak36, 37a) Yâdigâr’dan alıntı yapmış olmasını belirtmekte, “...bu eserin o dönemde oldukça tanınan ve önem verilen bir eser olduğunu göstermektedir” diyerek Yâdigâr’ın 1460’dan önce yazıldığını vurgular.28 Bütün bu bilgiler ışığında Yâdigâr’ın yaklaşık olarak 1425 yıllarında yazılmış olduğunu düşünüyoruz. Ancak yayına hazırladığımız nüsha Yadigâr’ın Topkapı Sar‘ayı (Revan 1684) nüshasıdır. Nüshanın son kısmındaki macunlar bölümünde bulunan üç bilgide Sultan Süleyman, Yahya Paşa ve Sinan Paşaoğlu yer almaktadır. Bu bilgiler bizi 16. yüzyıla götürür. Bu sebeple Yadigâr’ın ilk nüshasını tespit edip bu bilgilerin yer alıp almadığı incelenecektir. Bu bilgiler büyük bir ihtimalle sonradan yazılan nüshalarındaki formüllere ilave edilmiştir. İbn-i Şerîf ve Yâdigâr Osmanlı Devleti’nin ilk dönemlerinde yaşayan bir çok hekimimiz hakkında çok az bilgiye sahibiz. İbn-i Şerîf de bunlardan biridir. 15. yüzyılda yaşayan bu hekimimiz hakkındaki bilgilerin bazılarını Yâdigâr’dan öğreniyoruz. Gördüğümüz eserlerde kendini İbn-i Şerîf olarak tanıtır; “...bu za‘îf nahîfü’l-arîf bi-İbni’ş-Şerîf afâ anhumâ el-Latîf...”.29 Zafer Önler 1990 yılında Yâdigâr’ın yazarını Ali Çelebi bin Şerîf olarak verir,30 Cevat İzgi 1997 yılında Ali Çelebi 28İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı bin Şerîf et-Tabib olarak verir.31 Saadettin Özçelik de 2001 yılındaki kitabının girişinde yazarımızı Ali Çelebi bin Şerif olarak tanıtır.32 Türkçe Tıp Kitapları hakkında yazan araştırmacılar, 15. yüzyılda yaşadığında hemfikirdirler. Biz de İbn-i Şerîf’in 15. yüzyılın başında yaşamış olduğunu; Yâdigâr’ı Timurtaş oğlu Umur Bey için Bursa’da Umur Bey’in paşalık döneminde (1421-1428) yazmış ve takdim etmiş olduğu bilgisini kullanârak tahmin ediyoruz. İbn-i Şerîf, Umur Bey’i tanıyıp ona bu kitabı hazırladığı yıllarda, yaşlı ve ömrünün son yıllarında olduğunu kendi Yâdigâr’da şöyle yazıyor; “...ahırü’l-ömür bir âli cenâba mülâkî oldum ki ilimden her fende hissesi ve behresi vardı. Hususen ilm-i tıbba gayet rağbetin ve etıbbâya hürmetin ve ihsanın gördüm. Pes ol âli cenâb-ı mezkûr ki seyyidü’l-ümerâ ve’f-vüzerâ fî asrihi ve senedü’f-ekâbiri ve‘l-asâgıri fi dehredür a‘nî Umur Beğ Çelebi hazretleri (ammarallahü dinehü ve dünyahu) ibn-i melikü’l-ümerâ ve’l-vüzerâ Timurtaş Beğdir. (Tâbe serrâhü ve ce‘âle’’l-cennete münevveralahu) resm-i hizmetiçün bu kitab yazıldı ve düzildi”.33 Cevad İzgi de 866/1461-1462’de sağ olduğunu bildiriyor.34 İbn-i Şerîf’in bu kitabı yazdığında Bursa’da yaşadığını biliyoruz. Yâdigâr’ın pek çok yerinde Bursa’dan bahseder. Şehşuvaroğlu’da Şerifoğlunun Bursa Yıldırım Dârü’ş-şifâsında hekimlik yaptığını yazmaktadır.35 İbn-i Şerîf’in hekimliği hakkındaki bilgilerimiz gene kendisinin Yâdigâr’da verdiği bilgilerle sınırlı. Gençliğinin ilk dönemlerinden yaşlılık dönemine kadar tıpla meşgul olduğunu “.. unfuvân-ı şebâbdan evân-ı şeyhûhete irince ilm-i tıbba meşgûl oldum..” diye belirtmiş, eğitimini de eskiden beri meşhur olan ve son zamanlardaki önemli Arapça Farsça tıp kitaplarını tecrübeli üstatlardan okuyarak yaptığını; “ba‘zı kütüb-i mukaddimîn ve müte’ahhirîn Arabî ve Farisî mücerreb üstâdlardan okudum” diyerek kaydetmiştir.36 Tıp ilmini sadece öğrenmekle kalmamış bunu “tetkik ve tecrübe” etmişti. Kudreti ve kuvveti yettikçe tıp sahasında yazılı bilgilerden önemli olanları aramış ve toplamıştı. Bunu denizden inci çıkaran dalgıçlara benzeterek kendi de tıp ilminin büyük denizinde tıpla ilgili kitapların sayfalarından önemli ve faydalı olanları derleyip çıkararak yapmıştı. Bunu; “....mücerreb üstâdlardan okudum mütâla‘a ve tecribe kıldım ve ilm-i tıb bahrlarında kudretim ve kuvvetim yetdikce gavvâslık idüb cevâhirden istihrâc kılup sahâyif-i evrâkdan derc etdüm..” diye yazmaktadır. Yâdigâr’ı yazma sebebinin, Müslüman ve mümin olanların sağlığının bozulduğu, hastalanıldığı zamanlardaki ihtiyaçlarında kullanmaları, böylece sıhhat ve şifalarına sebep olmak olduğunu;”...hîn-i ihtiyâcda sarf u harc etmek içün eskâm-ı mü’minînin ve emrâz-ı müslimînin sıhhatine ve şifâsına sebeb olup...” diyerek belirtir. İbn-i Şerîf bu kitabı yazmaktaki amacını mukaddimede geniş 29İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı olarak yazmıştır. Bu kitapla Müslümanların sağlığına hizmet ederek Allah’tan rahmet ve halktan hayır dua almak istemektedir; “...emrâz-ı müslimînin sıhhatine ve şifâsına sebeb olup Hâlik’dan rahmet ve halkdan hayr du‘â bulmağiçün..”. Tıp ilminin şerefli ve şeriata uygun bir ilim olduğunu ve peygamberlerin pek çoğunun bu ilime önem verdiğini; “..zîrâ kim bu ilm-i tıbb ilm-i şerîf ve şer‘îdür ve cemî‘ enbiyâ aleyhimü’s-selâm bu ilmle amel idüb dururlar.” diye bildirerek Hazreti Musa ve Hazreti Muhammed’ten örnekler verir. Bu örneklerde de görüldüğü gibi tıp ilmiyle uğraşmanın Allah’ın hikmetine ve Hz. Muhammed’in şeriatına uygun olduğunu; “..bu mezkûrdan arz budur ki ilm-i tıbla amel etmek hikmet-i Bârî’ye ve Şerî‘at-ı Muhammedî’ye muvâfıkdır..” diyerek belirtir. Bu sebeplerle Yâdigâr’ı meydana getirdiğini; “..eyle olsa ol cevâhir-i şey’î cem‘ ve tertîb idüb bir risâle te’lîf etdim ve adını Yâdigâr-ı İbn-i Şerîf âd virdim” diyerek bildir ve bu kitap ellerde ve dillerde meşhur oldukça, kendisinin de zikredilip hayır dua ile anılması ümidini; “..bu kitâb ellerde ve dillerde meşhûr oldukca ben fakîr dillerde mezkûr olup hayır du‘â ile anılam ki es-senâ’ü hayrun mine’lgınâ’i..” diyerek vurgular. İbn-i Şerîf kitabında Yâdigâr hakkında bilgi vererek; tanınmış tıp kitaplarından pek çok önemli ve faydalı kısımların inceliklerini ihtiva ederek kısaltılmış bir şekilde yazdığını; “...bu Yâdigâr âdlu kitâbı kim düzdüm anın bâbları muhtasarlığla müştemildür nice nüktelerle ve nice fâ’idelerle kim ulu kitâblar anlardan hâlîdür...” diyerek belirtir ve bu özelliği isteseler de pek çok kitapta bulamayacaklarını bildirir. Olgunluk ve fazilet sahiplerinin maksadı bu incelikler ve faydalardır diye vurgular. Yâdigâr’ın her zaman faydalı olacağı, barış zamanında olduğu kadar, savaş veya sefer zamanında bile götürüp saklamanın ihtiyaç zamanında hemen müracaat etmek bakımından yararlı olacağı; “...bu kitâbı seferde ve hazerde bile götürüb saklamak münâsibdür tâ kim hâcet vaktinde ele alup mütâla‘a idicek ol kişinin tîzcek maksûdı hâsıl ola...” şeklinde bildirilir. Bu kitabın bilgilerinin bütün zamanlarda yeterli olduğu, buna başvurulduğu zaman başka tıp kitaplarına ihtiyaç olmayacağı, eğer marifet sahibi birisinin elinde olursa hiçbir tabibe bile ihtiyaç olmayacağı; “..hâcet vaktinde ele alup mütâla‘a idicek ol kişinin tîzcek maksûdı hâsıl ola gayrı kitâblara hâcet olmaya ve bu kitâb bir sâhib-i ma‘rifet kişi elinde olıcak hiçbir tabîbe muhtâc olmaya..” ifadesiyle belirtilmektedir. İbn-i Şerîf Yâdigâr’ın “Sağlık saklamakta ve hastalık def‘etmekte gerekli” olduğunu özellikle vurgulamaktadır.37 Yâdigâr’ın, Osmanlı Devleti’nde 15. yüzyılın önemli kitaplarından olduğunu bugünkü araştırıcılar bildirmektedirler. Genelde eser önemli bir müfredat kitabı olarak kabul edilir. Dilinin sadeliğinden dolayı halk arasında şöhret kazandı30İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı ğı da ayrıca belirtilir. Bu zaten İbn-i Şerîf’in amacıydı. Katip Çelebi’nin Keşfü Zünün’unda, “Yâdigâr-ı İbn-i Şerîf tıp hakkında ve Türkçe’dir” diye zikredilmektedir.38 Cevat İzgi, Osmanlı’nın önemli tarihçilerinden Saçaklı-zade’nin “Tertibu’l-Ulum” adlı eserinde Yâdigâr’dan; “...her şehirde hastalıkların çokluğundan dolayı, tıpla uğraşmanın farz-ı kifaye olduğunu, dolayısıyla her Müslümanın İbnü’-Şerif’in kitabı (Yâdigâr) ile Davud el-Antaki’nin et-Tezkire’si gibi kitaplara sahip olması, kafir ve cahil tabibe kendisini teslim etmemesi gerektiğini” yazdığını bildirir.39 Feridun Nafiz Uzluk’da bir makalesinde Süleymaniye Tıp Medresesi Vakfiyesi’nde Yâdigâr’ın okutulması gereken kitaplar arasında olduğunu; “...ilmi tıb için bina olunan medrese-i tıbbıyede fazilet ve kiyaset ve kuvvei hadis ve ihsas ile maruf ve basiretü zeka ve selameti havas ile mevsuf dekayik-i ilmi mizana arif ve külliyat ve cüziyatı ilmi ebdane vakıf eflatunu zaman ve Aristoyu avan etibbayı İsa dem manendi mümtaz ve hükemayı sabıkda (mucez) ve (Yâdigâr) olan kavaidi tahsil babında ikdam ve (mühimmat-ı şifa) da müntehab” ve sedid olan zevabıtı (teshil) emrinde ihtimam edip..”.40 diye metni vererek bildirir. İbn-i Şerîf Yâdigâr’da İbn-i Sina’dan, İbn-i Baytar’dan ve eserlerinden bahsediyor, Terkib-i Minhac’da yer alan bilgiden ve 15. yüzyılın önemli hekimi Şirvani’nin bir şurubundan bahsediyor. Bütün bunlar kendinden önceki önemli eserleri ve zamanının iyi hekimlerini tanıdığını gösteriyor. İbn-i Şerîf Yâdigâr’ı amacına uygun olarak, en önemli ve bilinmesi gereken tıp konularını kendi tecrübesi ve özümlemesiyle halkın anlayabileceği bir şekilde yazmıştır. Yâdigâr Nüshaları İbn-i Şerîf’in Yâdigâr’ı halkın faydalanması için yazılmış bir eserdir. Bu eser, bilgisinin öğrenilebilir ve kolay uygulanır olması, dilinin açık ve anlaşılır olması sayesinde, çok uzun bir zaman kullanılmıştır. Bu sebeple pek çok nüshaları mevcuttur. Türkiye’nin bugünkü sınırları içinde olduğu kadar Osmanlı’nın o günkü sınırları içinde bir çok yerde bulunmaktadır. Bu konuda çalışma yapan araştırıcıların bildirdikleri nüshalar aşağıda olup liste şimdiye kadar tespit edilenlerdir. Etraflı bir araştırmadan sonra bu listenin daha da uzayacağı kesindir. Adana İl Halk Kütüphanesi, No: 1381/2 Afyûn, Gedik Ahmet Paşa İl Halk Kütüphanesi, No: 18303 Ankara, Cebecî İlçe Halk Kütüphanesi, No: 1749 Ankara, Milli Kütüphane, No: 461 (h.997 Musa bin Nasûh), 495/1 (h. 980 Ebu Bekir bin Nurullah) 31İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı Bursa Ulu Camii Kütüphanesi, No: 2602 (H.9. y.y) Çorum Halk Kütüphanesi, No: 2930 Hoca Mustafa Efendi Kütüphanesi, No:14 518 (h.11. y.y) İstanbul Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi, Methafü’l-âsâr, No: 1528 (h.12. y.y) İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, No: 7067, 7076 (h.1087), 7082 (h.1082) İstanbul, Ali Emîrî (Millet) Kütüphanesi, No: 88, 184, 185, 218, 369, 380, 354, 356, 357, 355 (h.1037),358, (h.1082 Abdülbaki El-Edirnevî), 359 (h.1140) İstanbul Atatürk Kütüphanesi, No: K. 300 İstanbul, Atıf Efendi Kütüphanesi, No: 1972/2 (h.1044 Mehmed bin Süleyman Nahîf) İstanbul, Bayezit Devlet Kütüphanesi, No: M. Cevdet, Y. K. 160, 300 İstanbul, Cerrahpaşa Tıp Tarihi Kütüphanesi, No: 171 (h.1264), 541, (h.11. y.y), 311 (h.973), 155 (h.9.y.y), 392 (h.9. y.y) İstanbul, Çapa Tıp Tarihi Kütüphanesi, No: 38, 84 İstanbul, Köprülü Kütüphanesi, No: 989 (h.Ş.957) İstanbul, Nuruosmaniye Kütüphanesi, No: 3616 (H.1037) İstanbul, Nuruosmaniye Kütüphanesi, No: 3617 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, No: 3647 (h.1127 Yahya bin Mustafa) İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, No: 5514 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Hamîdiye, No: 1041/1 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Kadızâde Mehmed Efendi, No: 353 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, No: 1653 (h.1081 Mehmed bin Fazlullah el-Mühtedî) İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, No: 1651, 1652/1, 1653, 165/1 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Reîs’ül-küttab Mustafa Efendi, No: 7370 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, No: 2119 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami, No: 945 İstanbul, Topkapı Sar‘ayı Kütüphanesi, Revan Köşkü, No: 1684 (h.11. y.y) İstanbul, Topkapı Sar‘ayı Kütüphanesi, Yeniler Kolleksiyonu, No: 102 (h.991 İsa el-Vârdârî) Fihrist No: 1774 32İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı Kastamonu İl Halk Kütüphanesi, No: 459/1 Kayseri Raşit Efendi Kütüphanesi, No: 1255 Kütahya, Tavşanlı İlçesi Zeytinoğlu Kütüphanesi, No: 410 Londra British Museum Kütüphanesi, Add. No: 5972 ve Or. 12815/1 Manisa İl Halk Kütüphanesi, No: 1861/1 Münih Bayerish Staats Bibliothek cod.Turc. No: 242 Sar‘ay Bosna Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi, No: Y. 1900, Y, 3430, 4360(noksan) Sar‘ay Bosna Higiyenski İnstitut Kütüphanesi, No: 50/5 r. t. 15 W. Berlin Staats Bibliothek Ms.Or.Diez.A.Fol.59 Zağrep Şarkiyat Enstitüsü Kütüphanesi, No: T.Y. 590, 1139/1, 581(noksan) Yâdigâr’ın Üzerinde Durduğu Konular İbn-i Şerîf Yâdigâr’ı yazarken iki ana konuya ağırlık vermiştir. Bunlardan biri “sağlığı korumak” için yapılması gerekenler, ikincisi “hastalıklar ve tedavisi”. İbn-i Şerîf’in sağlıklı olmak ve sağlığı korumak amacı ile bilinmesi ve yapılması gerekenleri yazdığı kısımlar Birinci Bölüm’ün konusu olmuştur. İkinci Bölüm’den itibaren ise “hastalıklar ve tedavilerini” oluşturmaktadır. İbn-i Şerîf, Birinci Bölüm’de sağlığı korumak için dış çevre ve beslenme gibi temel hususlar yanında yine hastalıkların temel sebeplerine değinmiş, tedavi sağlığın korunması konusunda kullanılan temel ilaçların yapımları ve tabiplerin dikkat etmesi gereken temel hususlar üzeride durmuştur. İkinci Bölüm’den itibaren ise baştan ayağa kadar vücutta görülen hastalıklar sırası ve tedavileriyle yazılmıştır. Bu sistem klasik Osmanlı Tıbbı’nın sistemidir. Başla ilgili olan hastalıklardan başlayarak göz, kulak, burun, ağız hastalıkları diye giderek böbrek ve idrâr yolları hastalıkları ile tamamlanır. Üçüncü Bölüm ise “ateşli hastalıklara” ayrılmıştır. Ateşle seyreden hastalıkların teşhis ve tedavisi hakkında bilgi verir, kızıl, kızamık, çiçek gibi hastalıklar bu bölümde yer alır. Dördüncü Bölüm, deri hastalıklarına ayrılmıştır. Deride görülen her türlü şişler, sivilce ve yaralar, döküntüler ve urlar bu bölümde anlatılmış, tedavisi için ön görülen ilaç reçeteleri verilmiştir. 33İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı Beşinci bölüm ise daha çok cerrahi hastalıkların yer aldığı bölümdür. Bu bölümde kırık, çıkıklar yer aldığı gibi zehirli hayvan sokmaları, kuduz köpek ısırması ve bunların tedavileri de burada verilmiştir. Yâdigâr’da bu hastalıklarla ilgili bölümden sonra tedavide sıklıkla kullanılan ilaçlar, macunlar bunların hazırlanması ve tabibin bu konuda dikkat etmesi gerekenler bildirilmektedir. İbn-i Şerîf kitabının sonlarına hastalıklar sözlüğü ilave ederek tıp terminolojisine uzak olanların kitaptan daha kolay yararlanmasını sağlamıştır. İlaçların ömrü hakkında, hekimlerin kullanması gereken yöntemler hakkında bilgileri bir araya getirmiş, tedavide çok kullanılan merhemleri ve nasıl hazırlanacağını anlatan bir kısım ilave etmiştir. Yadiğar’ın bu çalıştığımız Topkapı nüshasının yazılım tarihi 1687 yılıdır. Osmanlı Tıbbının Temel Kavramları Yâdigâr’da yer alan hastalıklar ve tedavilerini okurken karşımıza kan, safra, balgam, sevda veya sıcaklık, soğukluk, nemlilik, kuruluk terimleri çıkacaktır. “Göz ağrısı safradan olursa..., balgam ve sevdadan olan göz ağrısı..., kulak ağrısı çok rutubetten olursa, diş ağrısı balgami olursa .., kandan olan sersam hastalığı veya diş ağrısı sıcak nitelikte olursa, soğuk nitelikli başağrısı...” gibi. Bu terimler Klasik Osmanlı Tıbbı’nın temel prensiplerini ifade eden terimlerdir. Bu terimler bilinmezse tıp metni anlaşılmayabilir veya yanlış anlaşılır. Bu sebepten aşağıda kısaca bu temel bilgilere yer verilmiştir. Osmanlı Tıbbı’nda, insan bedeni ve onun hastalıkları anlatılırken insan, içinde olduğu Dünya ve onun da içinde bulunduğu evren ile birlikte düşünülür. Evrenin bir parçası olan içinde yaşadığımız Dünyada var olan her şey, dört “temel unsur”dan (temel eleman, ana element) meydana gelmiştir. Bunlar; toprak, ateş, hava, sudur. Bu dört unsur değişmez ve vazgeçilemezdir. Bu alemdeki her şey bu dört temel unsurun belli oranlarda karışıp birleşmesiyle oluşmuştur. Onun için bu dünyadaki cansızlar, canlılar ve tabidir ki insan da bu dört temel unsurdan meydana gelmiştir. Osmanlı Tıbbı’nda kabul edilen bir diğer temel prensip “nitelikler”dir. Bu alemde var olan her şey “dört temel nitelik”e sahiptir. Temel nitelikler (özellik, tabiat) sıcaklık, soğukluk, nemlilik ve kuruluktur. Osmanlıca terimiyle dört nitelik (tabiat); sıcak (hâr), soğuk (barid) burudet, kuru (yabis) yubuset, nemli (ratıb) rutubettir. Bu alemi meydana getiren dört “temel unsur”da da bu nitelikler vardır. Hava sıcak ve nemli, ateş sıcak ve kuru, su soğuk ve nemli, toprak soğuk ve 34İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı kuru niteliklere sahiptir. Beden ve içindeki her organ da bu niteliklere sahiptir. Osmanlı hekimi bu dört unsur ve dört nitelik prensiplerini tartışılmaz temel prensipler olarak kabul eder . İnsan bedeni de onu meydana getiren organlar da bu temel unsurlardan belli oranlarda karışarak meydana gelmişlerdir. Aralarındaki farklılık karışımlardaki orandadır. Bu yüzden her organ farklıdır ve yapısındaki farklılıkların sahip olduğu nitelikleri taşırlar. Bu sebepten organlar da farklı niteliklere sahiptir. Örnek olarak verirsek; kalp ve karaciğer sıcak, beyin ve kemikler soğuk, omurilik ve akciğerler nemli, kıllar kuru niteliğe sahiptir. Hıltlar Teorisi Osmanlı Tıbbı’nda bir üçüncü ve önemli prensip daha vardır; “hıltlar teorisi” (humoral teori). Hıltlar insan vücudunda olan ve hayati özelliğe sahip ana unsurlardır. İnsan vücudunda bulunan bu “dört temel hılt” (Humor, sıvı cevher, sıvı unsur, etken sıvı); kan, balgam, safra ve sevdadır. Bu dört sıvı da kanın içinde bulunur. Osmanlı Tıbbı bu dört etken sıvı üzerine kurulmuştur. Sağlık bu etken sıvıların dengeli hali, hastalıklar ise bu dengenin bozulmasıdır. Dört etken sıvı olan kan, balgam, sevda ve safra şöyle meydana gelir; besin maddesi ağızda çiğnendiğinde ısı ve tükürükle pişip sindirilir, buna birinci hazım denir. Besinler ağızdan mideye gider ve sıcaklık ve maddelerle bir sindirim de orada olur. Burada besin maddeleri arpa suyuna benzer bir hal almıştır. Buna ikinci hazım yahut keylus denir. Buradan hazım olunanların bir kısmı bağırsaklara gidip en safı orada emilir, fazlası bağırsaklardan defedilir. Bir kısmı da oradan karaciğere gider, karaciğerdeki üçüncü sindirimdir . Bütün bu sindirilenler karaciğerde pişer, kanda köpük yapan safra olur, kanda tortu yapan sevda (kara safra) olur, kandaki pişmemiş kısım balgamdır, tamamen pişmiş olanı ise kan olur. Kanın merkezi kalp ve karaciğer, balgamın merkezi beyin, safranın merkezi karaciğer, sevdanın merkezi ise dalak ve midedir. İnsan sağlığı için çok önemli olan bu dört temel sıvı da belli niteliklerdedir. Kan; sıcak ve nemli, balgam; soğuk ve nemli, safra; sıcak ve kuru, sevda; soğuk ve kuru niteliktedir. İnsan bedeni bu dört temel sıvının etkisi altındadır ve her insanda bu dört hılt bulunur fakat farklı oranlardadır. Çünkü insanlar yaratılırken bu dört sıvının salgılanma oranı farklı olarak yaratılmışlardır. Her insanda bu hıltlar farklılık taşısa da pratik olarak dört ana gurupta toplanır. Bunlar; kan hıltı ağırlıklı olanlar, balgam, sevda veya safra hıltı ağırlıklı olanlardır. Osmanlı Tıbbı’nda buna mizaç (yoğrulma) denir. Eğer bir insanda kan hıltı fazla ise ona demevi mizaçlı, bal35İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı gam hıltı fazla ise balgami mizaçlı, sevda fazla ise sevdavi, safra fazla ise safravi mizaçlı insan denir. Bu dört gurup Osmanlı Tıbbı’nda çok önemlidir. Hekim hastasına faydalı olmak, onu tedavi etmek için mizacını bilmek mecburiyetindedir. İbni Şerif de Yâdigâr’da bu mizaçları tanımak için hekime şöyle yol gösterir: Eğer bir hastada kan hıltı fazla ise; yüzünün rengi kızıldır, bedeni sıcaktır, koldaki damarları hızlı atar, idrârı kızılımsı bir renktedir. Boyun damarları doludur, ağzının tadı tatlıdır, hacâmat yerleri ve kan alınacak damarları kaşınır, gövdenin kızgınlığı hamamdan çıkan kişinin sıcaklığı gibidir. Ayrıca, soğuk havadan hoşlanır. Safrâ hıltı fazla olanlar: Bu gibi kişiler buğday renkli olur, bedeni sıcak olup, damarları hızlı ve dolu atar. İdrarı sarı veya turuncu renginde olur. Kişinin ağzı acı ve susuzluk hissi fazladır. Sıtması çok sıcak ve yandırıcı olur. Sıtma belirmeden önce titrer. Balgam hıltı fazlalığının da belirtileri şunlardır: Idrârı beyaz olur, bu gibi kişilerin benzi ak olur, semiz olur. Bedeni sıcak değildir, damarları ağır, ağır hareket eder yani hafif hafif atar. Hasta çok uyur ve tembel, tembel hareket eder. Sevda hıltı fazlalığının belirtileri şunlardır: Bu kabil kişilerin benzinin rengi koyu renkli ve donuk olur, parlaklığı olmayıp kara veya karaya meyleden ve hatta yeşile meyleden bir renkte olur. Gövdesinde kıl az olup mizacı zayıf ve ince olur. Damarları hafif ve ağır atar, devamlı düşünceli ve kederli olur. Sevda maddesi genellikle ihtiyarlıkta ve sonbaharda fazlalaşır. Osmanlı hekimi, hastalığı teşhis ettiği zaman o hastalığın tedavisini o hastanın mizacına göre yapar. O hastalığın ilacının demevi mizaçlı olanlar için ayrı formülü, balgami, sevdavi, safravi mizaçlılar için ayrı ayrı formülleri vardır. Bunun için hekimin, hastanın mizacını tanıması çok önemlidir. Ayrıca hastalığın sebebi de bu kan, balgam, safra ve sevda denilen ve o şahısta belli bir dengesi olan hıltların birinin dengesinin bozulmasıyla meydana geldiğinden hangi hıltın o hastada çoğaldığı veya azaldığını teşhis etmesi gerekir. Bu durumu da İbni Şerif kitabında kısaca belirtmiştir: Kan fazlalaşmışsa hastanın çok uykusu gelir, gerinir, esner, burnu kanâr, gövdesinde çıbanlar çıkar. Safra fazlalaşmışsa ağzı acı olur, çok susar, uykusu gelmez, benzi sarı olur, iştahı olmaz. Balgam fazlalaşmışsa bedeni gevşek ve ağır olur, az susar, çok uyur ve gövdesi soğuk olur. Sevda fazlalaşmışsa gövde zayıf olur, rengi karasarı olur, midesi sıcak olup, uykusu gelmez ve fasid fikirler üretir der. Hekim bu konuda kendini yetiştirir ve hastanın klinik bulgularını dikkatle gözden geçirir. Osmanlı hekimi için hastanın mizacını, hastalığın hangi hıltın fazlalaşmasıyla meydana geldiğini bilmesi önemli ise de bunların yanısıra bilmesi gereken bir 36İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı ayrı husus o hastalığın niteliğini (Sıcak, soğuk, nemli, kuru) tanımaktır. Her hastalık özellikle sıcak, soğuk, nemli ve kuru niteliklerden birine ağırlıklı olarak sahiptir. İbni Şerif bunu şöyle özetliyor: “Eğer bir hastalık sıcak nitelikte ise bu hastalığı şöyle tanırız; vücut soğuk hava ve soğuk su ile temastan hoşlanır ve rahatlar. Eğer bir hastalık soğuk nitelikte ise bu hastalığı şöyle tanırız; sıcak hava ve sıcak su ile muhatap olan vücut, ondan hoşlanır ve rahatlar. Eğer bir hastalık nemli (rutubetli) nitelikte ise bu hastalığı şöyle tanırız; beden ağır ve gevşek, güçsüz olur, çok uyur, burundan su gelir, ağzı sulanır. Nabzı yumuşak, ağır ve düzensiz hareket eder. Eğer bir hastalık kuru nitelikte ise bu hastalığı şöyle tanırız; yaşlık ve balgamdan olan hastalık alametlerinin zıddıdır. Bir iltihabi yarası (verem) olan, çok kan aldıran, ağır işçilik yapan, çok terleyen, yolculuk eden, kuru çölden geçen, uygun yiyecek ve içecek bulamayan, hayız ve nifas kanı çok akan kadın ve benzeri kişilerde kuruluk meydana gelir.” İlaçların Nitelikleri ve Yâdigâr’ın Ana Çerçevesi Osmanlı hekimi hastayı ve hastalığı tanıdıktan sonra tedaviye geçer ve burada bilmesi gereken bir başka çok önemli husus ilaçların nitelikleridir (sıcak, soğuk, kuru ,nemli). Hastalığın tedavisi dengesi bozulan hıltları azaltarak veya çoğaltarak dengeli hale getirmektir. Bu da o hıltın niteliklerinin tersi etkisindeki ilaçlarla mümkündür. Bu sebeple her ilacın niteliklerini bilmek gerekir. Tıp kitaplarında kullanılan her bitkinin veya diğer etkili maddelerin niteliklerini bilmek gerekir. Örnek olarak; safran ve defne sıcak ve kuru, sumak soğuk ve kuru, elma soğuk ve nemli niteliktedirler. Genel olarak bu nitelikler bilinse de bunların dereceleri de bilinmelidir. İbn-i Şerîf bir hekim olarak bütün detayları bildiği halde Yâdigâr’da bu özelliklere çok az değinmiştir. Çünkü hitap ettiği kimseler pratik olarak hemen kullanabilecekleri bilgiye ulaşmalıdırlar. Kitaptan yararlanacaklar bilinen kolay teşhis edilebilecek hastalıkları tanımalıdırlar ve tedavisi için yapılması gerekeni öğrenmelidirler. İbn-i Şerîf Yâdigâr’ı yazarken bu amacını hiç aşmamıştır. Bununla beraber kitapta görüldüğü gibi tıbbın temel prensipleri ve tıp terminolojisi kaçınılamaz bir şekilde kısaca yer alır. İbn-i Şerîf kitabının başında amacını şöyle yazar: “Bu kitap özetlenmiş bir tıp kitabıdır. Kısaltılmış olsa da bu kitabın bölümleri nice faydalı, nice önemli bilgilerle doludur ki bir çok kitapta bulunamaz. Tıp konusunun yetişmiş alim ve üstün tabiplerinin eserlerindeki en önemli bilgileri buraya aldım. Bu sebepten çok faydalanılacak bilgileri içeriyor, savaş zamanında bile taşınârak kullanıldığında kişinin hemen faydalanacağı bilgilerle doludur. Böylece hastalık ve tedavi 37İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı konusunda başka kitaplara ihtiyaç kalmaması amaçlanmıştır. Bu kitabımı hastalıklar ve dertlere uğramış Müslümanların sıhhatine ve şifasına sebep olmak, Allah’tan rahmet halktan hayır dua bulmak için yazdım.” Notlar 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Feridun Nafiz Uzluk, “Şerif Oğlu Yâdigârı”, Türk Tıp Tarihi Arkivi, Cilt 1., No: 2, İstanbul 1935, s. 49-54. Dr. Rusçuklu Hakkı Uzel, Poliklinik, Eylül 1935 s. 81 (Bay Dr. Feridun Nafiz’e-) Feridun Nafiz Uzluk, “Şerif Oğlu Yâdigârının Yazılma Yılı ve Umur Bey Çelebi” Türk Tıp Tarihi Arkivi. Cilt 1. No: 3, İstanbul 1935, s. 118-121. -Bay Dr. Med. Rusçuklu Hakkı Üzel’e- Dr. Med. F.Nafiz. Feridun Nafiz Uzluk, “Şerif Oğlu Yadigârı ve Gazi Umur Bey”, Türk Tıp Tarihi Arkivi, Cilt 2, Sayı: 6, İstanbul 1937, s. 34-38. A. Süheyl Ünver, Tıp Tarihi, Tarihten Önceki Zamandan İslam Tababetine ve İslam Tababetinden XX. Asra kadar, I ve II. Kısımlar, İstanbul Üniversitesi Yay., İstanbul 1943, s. 164; Ayrıca bakınız: Süheyl Ünver, “Yâdîgâr-i İbn-i Şerîf’ in Yazılış Zamanına Dair”, Dirim, Sayı: 5, İstanbul 1949, s. 112-113. A. Adnan Adıvar, Osmanlı Türklerinde İlim, I, Paris 1939, 2. Baskı, Maarif Matbaası, İstanbul 1943, s. 52; 3. Baskı, 1970; IV. Basım, Hazırlayan Aykut Kazancıgil-Sevim Tekeli, Remzi Kitabevi, İstanbul 1982. Bu bilgi Prof. Dr. Bedi N.Şehsuvaroğlu, A. E. Demirhan, G. C. Güreşsever, Türk Tıp Tarihi, Bursa 1984, s. 44’te yer almakta olup, ayrıca bu bilginin: Bedi N.Şehsuvaroğlu, “Anadolu’da Türkçe İlk Tıp Eserleri”, İ. Ü. Tıp Fakültesi Mecmuası, İstanbul 1957, C. 20, s. 78-81 ve Eczacılık Tarihi Dersleri, İstanbul 1970, s. 288’de yer aldığı bildirilmekteyse de bu makalelerde Umur Beyin 1413 de öldürüldüğü bilgisi yoktur. Doç. Dr. A. Demirhan-M. Sc. Nermin Ersoy “Hekim İbn Şerif’in Yâdigâr Adlı Kitabından Bazı Örnekler ve Günümüz Tıbbındaki Yeri”, Tıp Fakültesi Mecmuası, 50: 375-382, 1987. Bu makalede “..Nitekim Timurtaş Paşazade Umur Bey Yıldırım Bayazıd’ın oğlu Musa Çelebi’nin lalası, yani sadrazamı olup Süleyman ve Musa Çelebi’nin kuvvetleri Çelebi Mehmed kuvvetlerine yenilince 1413 de Edirne’de idam oldu” bilgisi yer almaktadır. (bk. s. 376) Kenan Suveren-İlter Uzel, “İlk Türkçe Tıp Yazmalarına Genel Bir Bakış”, Tıp Tarihi Araştırmaları, No: 2, İstanbul 1988, s. 133. 10. Celâlüddin Hızır (Hacı Paşa), Müntahab-ı Şifâ, (Yayınlayan: Zafer Önler), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu Yay., no: 559, Ankara 1990, s. 2. 38İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı 11. Şirvanlı Mahmud, Kemâliye, (Giriş-İnceleme-Cümle Bilgisi-Metin-Sözlük), Hazırlayan: Doç. Dr. Muhammet Yelten, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., no: 3255, s. 9. 12. Cevat İzgi, Osmanlı Medreselerinde İlim, 2. Cilt, İz Yayıncılık, İstanbul 1997, s. 87. 13. Sadettin Özçelik, Kitabül Mühimmat, Ankara 2001, Giriş; “16.Yüzyıla Kadar Eski Anadolu Türkçesi Sahasında Yazılmış Tıp Kitapları ve Üzerinde Yapılmış Olan Çalışmalar”, s. 3. 14. Yâdîgâr-i İbn-i Şerîf, Atatürk Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, no: K. 300 15. Ruscuklu, künyesini bildirmediği yazmada, S. Ünver Sar‘ay Bosna Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi, no: 340’da, Atatürk kütüphanesi, K. 300’de ve Aşir Efendi Kütüphanesi, no: 737’de Timurtaş oğlu Umur Bey’e sunulduğu yazılmaktadır. 16. Paşa, Osmanlı’nın ilk devirlerinde “bey” unvanının üzerindeki vezir, beylerbeyi gibi yüksek dereceli subaylara verilen unvandır. bk. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi., Milliyet Yayınları. 17. Aşıkpaşaoğlu Tarihi’nde bu olay şöyle anlatılır: Düzme (Mustafa) üzerlerine geliyormuş. Paşa beş oldu. İbrahim Paşa, Hacı Ivaz Paşa, Temürtaş oğlanlarının üçü dahi paşa oldu. Biri Umur, birisi Oruç ve biri dahi Ali... Düzmeceyi sürdü astırdı. h. 825 (m. 1421-1422). Bk. Aşıkpaşaoğlu Tarihi, Hazırlayan: A. Nihal Atsız, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1985, s. 94. 18. Osman Şevki Uludağ, “Hangi Umur Bey”, Tıp Dünyası, 9. Cilt, No: 4-96, s. 3127. 19. Aşıkpaşaoğlu Tarihi’nde bu olay şöyle anlatılır: Sultan Murad “Düşmanlarımı defettim, vezirlerim beş olmuşlardır, birkaçını gidereyim” dedi. Birini Germiyanoğlu’na elçiliğe gönderdi ki o Kara Temürtaş oğlu Umur Beğ dir.” Bk. Aşıkpaşaoğlu Tarihi, s. 99, Bab 91. 20. Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1947, s. 301; Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi; A. Nihal Atsız, a. g. e., s. 95; Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, (Yayına hazırlayan: Nuri Akbayar), Kültür Bakanlığı ve Toplumsal Tarih Vakfı Yay., İstanbul 1996. Cilt 5. 21. Osman Şevki Uludağ, “Hangi Umur Bey”, Tıp Dünyası, 9. Cilt, No: 4-96, s. 3126-3127. 22. Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, a. g. e., s. 302. 23. “Yıldırım Dârü’ş-şifasında 15.yüzyıl tıp dünyamızın değerli bir kişisi ve Yâdigâr eserinin yazarı Bursalı İbni Şerif de burada çalışmıştır” bilgisi için bakınız: Prof. Dr. Bedi N. Şehsuvaroğlu-A. E. Demirhan-G. C. Güreşsever, Türk Tıp Tarihi, Bursa 1984, s. 26. 24. Tercüme-i Müfredat-ı ibn el Baytar, İbn el-Baytar’ın “el-Cami fi Müfredat el-Edviye ve’l-Ağziye” adlı önemli eserinin tercümesidir. İshak b. Murad tarafından Umur Bey bin Timurtaş için Türkçe’ye çevrilmiştir. Bk. Ramazan Şeşen. “Ortaçağ İslam Tıbbının Kaynakları ve 15. Yüzyılda Türkçe’ye Tercüme Edilen Tıp Kitapları”, Tıp Tarihi Araştırmaları, no: 5, 1993, s. 16-17. 39İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı 25. Mustafa Canpolat, “Edviye-i Müfrede, XIV. Yüzyılda Yazılmış Değerli Bir Tıp Eseri”, Türkoloji Dergisi, 5 (1), Ankara 1973, s. 21-47; Ramazan Şeşen, a. g. m., s. 15. 26. el-Şifa fi Ahadis el-Mustafa. Ebu Nuaym el-İsfahanî (ölm. 430/1038), el-Tıbb el-Nebevi adlı bir kitap yazmıştır. el-Tifaşi (ölm. 651/1253), bu kitabı el-Vafi fi’l-Tıbb el-Şâfi adıyla tehzîb etmiştir. Ahmed-i Dâî (ölm. 831/1427 civarı), bu tehzîbi Türkçeye tercüme etmiştir. Tercüme Umur Bey bin Timurtaş için yapılmıştır. Ramazan Şeşen, a. g. m., s. 20. 27. Cevhernâme, vr. 2b. Bk. Ali Haydar Bayat, “Muhammed bin Mahmud Şirvânî ve Göz Hastalıklarına Ait Bilinmeyen Eseri Mürşîd” Tıp Tarihi Araştırmaları, no: 7, İstanbul Haziran 1998, s. 24-46. 28. Zafer Önler, Müntehabı Şifa, Ankara 1990, s. 2. “...Eşref bin Muhammed’in 1460 yılında yazdığı “Hazâ’inü’s-Sa’âdât” adlı eserde, iki yerde yaptığı açıkmalarda (36, 37a) Yâdigâr’dan alıntı yapmış olması da bu eserin o dönemde oldukça tanınan ve önem verilen bir eser olduğunu göstermektedir.” Bk. Eşref bin Muhammed, Hazâ’inü’s-Sa’âdât, (Hazırlayan: Dr. Bedi N. Şehsuvaroğlu), Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1961, faksimile 36b, 37a. 29. Yadigâr-ı İbn-i Şerîf, Topkapı Sar‘ayı Kütüphanesi Revan No: 1684. 30. Zafer Önler, a. g. e., s. 2. 31. Cevat İzgi, Osmanlı Medreselerinde İlim, 2. Cilt, İz Yayıncılık, İstanbul 1997, s. 87. 32. Sadettin Özçelik, Kitabü’l-Mühimmât, Ankara 2001, Giriş; “16. Yüzyıla Kadar Eski Anadolu Türkçesi Sahasında Yazılmış Tıp Kitapları ve Üzerinde Yapılmış Olan Çalışmalar” s. 3. 33. Yâdigâr’ın Atatürk Kütüphanesi ve Atıf Efendi Kütüphanesi nüshaları. 34. Cevat İzgi, a. g. e., s. 87. 35. “Yıldırım Darü’ş-şifası’nda 15. yüzyıl tıp dünyamızın değerli bir kişisi ve Yâdigâr eserinin yazarı Bursalı İbni Şerif de burada çalışmıştır” bilgisi için bakınız Prof. Dr. Bedi N. Şehsuvaroğlu-A. E. Demirhan-G. C. Güreşsever, Türk Tıp Tarihi, Bursa 1984, s. 26. 36. İbn-i Şerîf Yâdigârı, Topkapı Sar‘ayı nüshası, Revan no:1684, Mukaddimede 37. Bu bilgiler, İbn-i Şerîf Yâdigârı’nın mukaddimelerinin hepsinde yer alır. 38. Katip Çelebi, Keşfü’z-Zûnûn, s. 2048. 39. Cevat İzgi, a. g. e., s. 87 40. Feridun Nafiz Uzluk, “Şerif Oğlu Yâdigârı”, Türk Tıp Tarihi Arkivi, Cilt 1. No: 2, İstanbul 1935, s. 49-54.
Yazar: Tabib İbni Şerif
ÖNSÖZ Yâdigâr, eski tıbba ait en meşhur eserlerden birisidir. Genel olarak hijyen, hastalık belirtileri-semptomatoloji, tıp müfredatı-farmakoloji ve tedaviden bahseden eser, geçmişte olduğu kadar olduğu kadar günümüzde de, özellikle eski tıp konusunda çalışan araştırmacılar için önemini korumaktadır. Kütüphanelerde çok sayıda nüshasının bulunması da geçmişteki yaygın kullanımına işaret olarak değerlendirilebilir. Esere olan geçmişteki bu ilginin günümüzde de devam ettiğini görmekten mutluyuz. Zira yeni yazıyla 2004, 2005 yıllarında iki cilt halinde yapılan birinci baskısı yoğun ilgiyle karşılanmıştır. Talepler dolayısıyla ikinci baskısı gündeme gelmiştir. Birinci baskısının önsözünde de belirttiğimiz gibi eserin, devrinin anlayışına göre tıbbın bütün konularını toplaması yanında Türkçe tıp metinlerinin ilkleri arasında bulunması, seçimimizde etkili olmuştur. Yayın için seçilecek nüsha belirlenirken, en iyi durumdaki nüshalardan birisi olduğu için, Topkapı Sarayı Kütüphanesi’ndeki nüsha (Revân: 1684) tercih edilmiştir. Bazı problemli ve okunamayan yerlerin gözden geçirilmesi haricinde nüsha karşılaştırmaları yapılmamıştır. Çalışmamız, metnin edebî ve dil özelliklerini ortaya koymak amacı taşımadığı için, göz önüne aldığımız öncelikler, metnin tıbbi terminoloji açısından transkripsiyonu ve mânâlandırılmasıdır. Kitap ikinci baskıya hazırlanırken birinci baskının transkripsiyonu okunarak gözden geçirilmiş ve yeniden sadeleştirilmiştir. Yayınımız, giriş, sadeleştirilmiş ve günümüz diline aktarılmış metin ve metnin transkripsiyonu ile sözlük olmak üzere dört ana kısma ayrılmıştır. Sadeleştirme yapılırken, yanlışa düşmemek için ilaç ve edviye tabir edilen tıbbî ecza malzemelerinin isimleri metinde geçtiği gibi verilmiş ve karşılıklarını bulma işi, metnin sonuna eklediğimiz sözlüğe bırakılmıştır. Sözlük hazırlanırken, değişik lügat ve sözlüklerin yanında, büyük oranda “Müntahab-ı Şifâ” için Zafer Önler’in yapmış olduğu sözlük çalışmasından yararlanılmıştır. Ayrıca İbn-i Şerîf’in metinde yer yer vermiş olduğu açıklamalar ve çalıştığımız nüshanın sonuna eklenmiş olan küçük lügatçe de bu sözlüğe dahil edilmiştir. Metin içinde geçen tıbbî malzemenin ölçüsü verilirken de benzeri bir usül uygulanmıştır. Ölçüler, metinde geçtiği şekilde dirhem, miskâl, vukiyye vs. olarak aynen verilmiş, bu ölçülerin karşılıkları ise eserin baş kısmında yer alan “ölçüler” bölümünde açıklanmıştır. Ölçülerin karşılıklarının tespitinde, Walter Hinz’in “İslam Dünyası’nda Ölçü Sistemleri” adlı araştırması, kaynağımızı teşkil etmiştir. Metinde geçen bazı terimler, elimizdeki nüshanın kenar boşluklarında “derkenâr” şeklinde açıklanmıştır. Bu açıklamalar, metnin transkripsiyonu yapılırken dipnot olarak verilmiştir. Yani metnin transkripsiyonu bölümündeki dipnotlar, nüshamızda yer alan açıklayıcı derkenârlardır. Metin içinde İbn-i Şerîf’in kendisi tarafından yapılan ek izahlar ise, “sadeleştirme” kısmında metnin insicamını bozmamak için dipnota alınmıştır. Sadeleştirmede ana başlıkların düzen ve sırasına riayet edilmiştir. Bunlar asıl metindeki bahş ve bâblardır. Fakat, bâbların altlarında yer alan ikinci ve üçüncü dereceden başlıklar, metin içindeki anlatımlar esas alınârak tarafımızdan ihdas edilmiştir. Sonuç olarak, kitabın içindeki bilgilerin yazıldığı döneme ait olduğunun unutulmaması gerektiğini hatırlattıktan sonra mevcut bu bilgilerin de ancak ehil ve yeterli tıbbi bilgiye sahip kimselerce değerlendirilebileceğinin altını çizmek istiyoruz. Transkripsiyon ve sadeleştirmenin zorlukları bu konuları çalışanlarca takdir edilecektir. Elden geldiğince gösterilen dikkate rağmen yine de hata ve eksiklikler olacaktır. Ancak, bunların okuyucularımızın hoşgörülü yaklaşımlarıyla telafi olacağını düşünmekteyiz.
Orhan Sakin İstanbul 2017
-İÇİNDEKİLER
GİRİŞ
BAŞLANGIÇ BİRİNCİ BÖLÜM SAĞLIĞIN KORUNMASI, HASTALIKLARIN SEBEPLERİ VE TEMEL İLAÇLAR
A. Sağlığın Korunmasında Alınacak Tedbirler ve Uygulancak Yöntemler
1. Havalar
2. Mevsimler
3. Meskenler
4. Elbiseler ve Giyim
5. Gıdalar 6. Sular
7. Şaraplar a) Tıbbî açıdan fayda ve zararları b) İnsan mizaçları ile şarâbların ilişkisi c) Şarapların zararlarına karşı önlemler d) Şarapların etkisini azaltmak 8. Uyku a) Uykunun zamanı ve yatış şekilleri b) Aşırı uyku ve uykusuzluk 9. Egzersiz (riyâzât) a) Egzersizde dikkat edilecek önemli hususlar b) Yaşlılar c) Hareket sonrası ortaya çıkan yorgunluklar 10. Müshil Kullanmak a) Müshil kullanmanın gerekliliği ve incelikleri b) Müshilin etkisini artırmanın yolları c) Karşılaşılan problemler ve çareler d) Müshil içilmesinin sakıncaları 11. Kusmak 12. Kan Aldırma ve Hacâmat a) Kan aldırmanın önemi b) Kanın fonksiyonu c) Kan aldırmanın sebepleri d) Kan alırken dikkat edilecek incelikler e) Kan alınan damarlar ve tesirleri f) Damar açılırken dikkat edilecek hususlar ve hatalara karşı önlemleri g) Hacâmat h) Kan aldırma ve hacâmat için uygun zaman 13. Arınma (İstifrâğlar) a) Kusmak b) İdrâr-ı bevl c) Terlemek (arak) d) Burun akıntısı (muhat) e) Ağızdaki bezlerin ürettiği sıvılar (lu’âb) f) Fitil ve şırınga ile ishâl (şâf ve hukne) 21 39 41 41 41 43 44 44 45 49 52 52 54 55 56 56 56 57 57 58 59 59 60 60 60 61 63 64 65 65 66 66 67 68 69 71 72 72 72 72 73 74 74 75g) Cimâ h) Hamam 14. Ruhsal Sağlığın (Ağraz-ı Nefsanî) Korunması 15. Yaşlılar 16. Yolculuk ve Yolcular a) Yolculuğa hazırlık b) Sıcak günlerde yolculuk c) Soğuk zamanlarda yolculuk d) Yaya ve gemi yolculuğunun bazı sıkıntıları için öneriler B. Hastalıkların Sebepleri ve Belirtileri 1. Hastalıklarda Soğuk, Issı, Kuru ve Yaşlık Sebepleri 2. Kandaki Dört Unsurun Hastalıkla İlişkisi 3. İmtilâ (Doluluk) 4. Nuzc 5. Buhranlar 6. Başka Hastalık Sebebiyle İyileşen Hastalıklar 7. Hastalıkta İyi Belirtiler 8. Tehlikeli Hastalıklara İşaret Eden Belirtiler 9. Hastalıkta Ortaya Çıkan Ölüm Belirtileri C. Hastalıkların Tedavisinde Kullanılan İlaçlar 1. Müshiller, Nukû’lar 2. Matbûhlar 3. Haplar 4. Macûn ve Cevârişler 5. Yakılar ve Elde Tutulacak Nesneler 6. Şaraplar (Şerbetler) ve Tiryâklar a) Şarapların listesi ve etkileri b) Şarapların (Şerbetler) yapılışları c) Tiryâklar ve iyi macûnlar D. Tabîblere Tavsiyeler İKİNCİ BÖLÜM HASTALIKLAR VE İLAÇLARI A. Başağrısı, Felç, İnme, Sar‘a ve Benzeri Hastalıklar 1. Sersâm ve Ateşli Başağrıları 2. Soğuk Sersâm 3. Mâlihulyâ ve Dîvânelik 4. Gaflet (Dalgınlık) ve Unutkanlık 5. Sekte 6. Sar‘a ve Baş Dönmesi 7. Fâlic (Felç) ve Ra‘şe (Titreme) 8. Lakve (Ağız Eğriliği) 9. Kâbûs 10. Teşennüc ve Küzâz 11. Hazer (Uyuşmak) B. Göz, Kulak, Burun ve Boğaz Hastalıkları 1. Göz Hastalıkları a) Remed (göz ağrısı) b) İtdirseği hastalığı c) Gözde kıl çıkması 80 81 83 84 86 86 86 87 88 89 89 89 90 90 92 98 99 99 101 102 102 105 109 118 121 122 122 124 147 170 175 175 175 177 177 179 179 180 181 183 184 186 186 186 186 186 190 190d) Gece körlüğü (Şeb-körlük) e) İntişâr (göze su inmesi) f) Çeşitli göz hastalıkları ve yararlı terkîpler 2. Kulak Hastalıkları 3. Burun Hastalıkları ve İlaçları 4. Ağız, Dudak, Dil, Diş ve Boğaz Hastalıkları a) Dudak yarılmasına ilaçlar b) Ağız ağrısına ilâç c) Diş eti hastalıkları d) Kötü ağız kokusunun ilaçları e) Uyurken ağızdan salya akması f) Dilin şişip ağızdan çıkması g) Dilaltında dıfda‘ denilen beze gibi yumru ğ) Diş ağrısının ilâçları h) Hunnâk illeti ve dil şişmesi ı) Demevî hunnâk i) Boğaza sülük yapışması j) Sülük sebebiyle akan kanın kesilmesi k) Boğaza lokma, kemik veya kılçık gibi bir şey durması 5. Zükkâm, Nezle, Öksürük, Zât’lcenb, Dîku’n-nefesve Zâtürriye a) Issı zükkâm b) Soğuk zukkâm c) Öksürük ve ses kısıklığı d) Dîku’n-nefesilâçları e) Zâtü’l-cenb hastalığı f) Sill zahmeti (verem) C. Yürek Hastalıkları ve Hafakân İlâçları 1. Issı Hafakân 2. Soğuk Hafakân D. Mide ve Bağırsak Hastalıkları 1. Mide Hastalıkları a) Issı mide b) Soğuk mide c) Hıçkırık d) Mide bulantısı ve kusmak e) Mide şişi 2. İshâl a) Safravî ishâl b) Balgamî ishal c) İshâl-i sehc d) İshâl-i kebde, ya‘ni ciğerden olan ishâl e) Sevdâvî ishâl f) Zahîr g) Göbek burusu 3. Kulunçlar/Bağırsak Sancıları a) Maddesi soğuk ve soğuk hılttan olan kulunçlar b) İlâvus c) Bağırsaklardaki şişlerden meydana gelen kulunç d) Bağırsak solucanları e) Kurtlar 190 191 191 195 198 200 200 201 202 203 204 204 205 205 207 208 208 208 208 209 209 209 211 215 216 217 217 217 218 222 222 222 222 226 227 228 230 230 231 233 233 234 235 237 238 238 239 240 240 241E. Mak‘ad Hastalıkları ve İlâçları 1. Mak‘ad Sarkması 2. Mak‘ad Kaşıntısı 3. Bâd-ı Bâsûr/Basur Yelleri 4. Bevâsir Siğilleri F. Karaciğer ve Dalak Hastalıkları 1. Karaciğer Hastalıkları a) Issı ciğer b) Soğuk ciğer 2. Dalak Hastalıkları a) Issı dalak b) Soğuk dalak 3. Sarılıklar (Yerakân) a) Yarekân-ı asfer b) Kara yerakân G. İstiskâ 1. İstiskânın Çeşitleri 2. Tablî İstiskâ 3. Zıkkî İstiskâ 4. Lahmî İstiskâ Ğ. Böbrek-Mesâne (Kavuk) Hastalıkları 1. Böbrek Hastalıkları a) Böbrekte ıssı verem (şiş) olması b) Böbrekte soğuk şiş olması c) İdrar yolu acıması ve kan işemek d) İdrâr tutamama (selesü’l-bevl) e) Idrâr tutukluğu f) Mesâne taşı g) Zekerde cerehat olması ğ) İdrâr yolundan irin akması ve kan gelmesi h) Iztıraplı idrâr yapmak ı) Yânîtis i) Böbrekte ve mesâne de (kavuk) taş ve kum olması j) Mesâne kaşıntısı (cereb-i mesâne) k) Usrü’l-bevl (idrâr tutulması) 2. Fıtık Hastalığı a) Karın kaslarının yarılması b) Çocukların hayalarına inen yel c) Götürge-kasık bağı H. Erkeklere Mahsûs Hastalıklar 1. Zeker ve Hayalardaki Hastalıklar a) Şişlik b) Yara ve cerâhat c) Kaşıntılar 2. Mezî ve Vezî Çokluğu 3. Cimâ Zayıflığı ve Kuvvetlendiriciler 4. Bağlı Kimseler İçin Tılsım ve Özel Yöntemler 5. Kuvvet Macunları I. Kadın Hastalıkları 1. Aşırı Hayız Kanı 242 242 243 244 244 248 248 248 248 249 249 250 253 253 254 255 255 255 255 256 257 257 257 258 258 260 260 261 262 262 262 263 263 265 265 266 266 267 267 268 268 268 269 270 270 270 272 274 276 276a) Bedende kan fazlalığı b) Kan tizliği ve ıssılığı 2. Rahimde Yara ve Cerâhat 3. Hayz Kanı Tutukluğu 4. İhtinâk-I Rahim 5. Rahim Sarkması 6. Doğum Problemleri 7. Meme Hastalıkları a) Anne sütünün bozukluğu b) Süt azlığı c) Sütün göğüste bağlanması ve kesilmesi d) Memede ağrı e) Memedeki şişlik İ. Eklem Ağrıları ve Nıkrîs (Evcâ‘-ı Mefâsıl) 1. Issı Ağrılar 2. Soğuktan Olan Nıkrîs Ve Eklem Ağrısı 3. Irku’n-Nisâ 4. Çeşitli Ağrılar 5. Varis (Düvâli) Hastalığı 6. Fil Hastalığı (Dâi’l-Fîl) ÜÇÜNCÜ BÖLÜM SITMALAR, HASBE (KIZAMIK) VE ÇİÇEK A. Sıtma 1. Hummâ-yı Yevmî 2. Hummâ-yı Dıkk 3. Hummâ-yı Mutbıka 4. Hummâ-yı Muhrika 5. Harâret ve Tasanın Aşırılığı 6. Gıbb-i Hâlisa 7. Gıbb-ı Gayr-ı Hâlisa ve Şatru’l-Gıbb 8. Hummâ-yı Balgamî B. Çiçek ve Kızamık DÖRDÜNCÜ BÖLÜM ŞİŞLER, YANIKLAR VE YARALAR A. Şişler, Siğiller 1. Issı Şişler 2. Darbe ve Yaralanma Şişleri 3. Seretân 4. Balgamî ve Soğuk Şişler 5. Hanâzîr (Sıraca) 6. Tâ‘ûn (Veba) Şişleri 7. Dâhis (Dolama) 8. Çıban 9. Şerâ (Kurdeşeni) 10. Nemle, Cemre (Şarbon), Uyuz Gibi Kaşıntılı Kabarcıklar a) Acıtıcı, ateşli kabarcıklar b) Uyuz ve kaşıntılar c) Sa‘fe ve şîrîne (ufacık çıban ve sivilceler) 276 277 277 278 279 279 279 281 281 281 281 282 282 282 282 283 284 285 286 287 289 289 289 290 290 292 293 293 294 296 297 301 301 301 301 301 302 302 306 308 308 309 309 309 311 315d) Kellik için formüller e) Kubai (demregü) f) Keçi uyuzu 11. Siğil 12. Guded (Beze) 13. es-Sil‘atü (Ur) B. Yanıklar C. Irk-ı Medenî (Rişte) D. Rîş-i Belhî E. Yaramaz ve Onulmaz Yaralar (Cerâhatler) F. Cüzzâm G. Bâdişnâm Hastalığı Ğ. Kesik Yaraları H. Vücuda Ok veya Diken Saplanması I. Yenir (İllet-i âkile-hûre) BEŞİNCİ BÖLÜM KIRIK, ÇIKIK VE EZİKLER ALTINCI BÖLÜM CİLT VE ESTETİK A. Saç, Sakal Dökülmeleri ve İstenmeyen Tüyler 1. Kıl Çıkarma Yöntemleri 2. İstenmeyen Tüylerin Önlenmesi B. Bahak C. Baras D. Cilt Bakımı ve Estetik E. Kilo Alma F. Kilo Verme YEDİNCİ BÖLÜM ZEHİRLENMELER VE HAŞARAT SOKMALARI A. Gıda Zehirlenmeleri B. Yılan Sokmalarına İlaçlar 1. Yenecek İlaçlar 2. Sürülüp Yakı Yapılacaklar C. Kuduz SEKİZİNCİ BÖLÜM BAZI HASTALIKLAR VE PRATİK İLAÇLARI DOKUZUNCU BÖLÜM NABIZ VE İDRAR TAHLİLİ A. Nabız B. İdrar Tanısı (Kârûre ve Rusûb) 1. Kârûre 2. Rusûb ONUNCU BÖLÜM HEKİMLİĞİN İNCELİKLERİ 316 317 320 320 321 322 322 323 324 324 325 328 329 330 330 333 337 337 337 339 339 340 343 345 345 347 347 347 347 347 348 349 359 359 360 360 361 363A. Devaların Toplanması, Hazırlanması ve Saklanması B. Devaların Ömürleri ve Hazırlanışlarındaki İncelikler 1. Otların, İlaçların Saklanması ve Ömürleri 2. Devaların Dövülmesi ve Pişirilmesindeki İncelikler C. Şerbetler Bilgisi D. Yağların (Edhân) Yapılışı E. Bazı Devaların Islahı ve Özellikleri 1. Mahmûdenin Islahı 2. İsfidâcın Islahı 3. Habbü’s-Selâtîn (Sultanlar Hapı) 4. Ada Soğanının (Basal-ı Unsul) Islahı 5. Türbidin Islahı 6. Sûrincânın Islahı 7. Sabır-ı Uskutûrînin Islahı 8. Za‘ferân 9. Hanzal (Ebucehil Karpuzu) 10. Râvend-i Çinî 11. Aftîmûn 12. Mastakî 13. Hıyârşenber 14. Irku’s-Sûs (Meyan/Buyân Kökü) Terkibi 15. Çeşmezenin Islahı E. Helîleler ON BİRİNCİ BÖLÜM HASTALIKLARIN LİSTESİ VE KISA TARİFLERİ A. İnsanda Görülen Hastalıkların Listesi B. Hastalıkların Kısa Tarifleri C. Tabiplerin Kısa Öğütleri ON İKİNCİ BÖLÜM MERHEMLER D. Bazı Ekler İKİNCİ KISIM METNİN TRANSKRİPSİYONU Hâzâ kitâbu yâdigâri ibni şerîf Evvelki bâb havâlar tedbîrindedir İkinci bâb yıl fasılların ve tedbîrlerin bildirir Üçüncü bâb şehir ve mesken tedbîrindedir Dördüncü bâb kaftân ve kürk giymek tedbîrindedir Beşinci bâb magrifet-i gıdâ ve anın tedbîrindedir Altıncı bâb sular tedbirindedir Yedinci bâb şarâblar tedbîrindedir Sekizinci bâb uyhu ve uyanıklık tedbîrindedir Dokuzuncu bâb riyâzât tedbîrindendir kim hareket ve sükûn dahi derler Onuncu bâb müshil edviyeler tedbîrindedir ve bedeni artık fazlalardan pâk etmeklikdedir On birinci bâb kusmak tedbirindedir On ikinci bâb fasd ve hacâmat tedbirindedir 363 364 364 366 368 369 369 369 370 370 370 370 370 370 371 371 371 371 371 371 372 372 372 375 375 375 382 385 394 397 400 401 402 403 403 406 408 411 412 414 417 418On üçüncü bâb istifrâglar tedbirindendir On dördüncü bâb a’râz-ı nefsânî tedbîrindedir On beşinci bâb pîrler tedbirindedür On altıncı bâb misâfirler tedbîrindedir İkinci makâlât bahş-ı evvelden Evvelki bâb mâdde hastalıklarının sebebi kaçdır anı bildirir İkinci bâb mâddeden ve imtilâdan olan hastalıkların ve tamar boşaldugundan olan hastalıkların farkın itmekligindedir Üçüncü bâb imtilâ kaçdır anı bildirir Dördüncü bâb nuzc bilmekdedir Beşinci bâb buhranlar bilmekdedir Altıncı bâb şol illetler bilmekdedür ki ol ‘illet bir ‘illet ile dahi zâ’il olur Yedinci bâb eyü alâmetlerdedür kim hastalıklarda saglık ve selâmetlük nişânı ola ve ümîdvâr ola Sekizinci bâb şol alâmetlerdedür ki [52a] kaçan kim bir kişide ol alâmetler belürse bir hastalıkdan nişân ve haber vire kim ölse gerek Dokuzuncu bâb yaramaz alâmetler bilmekdedir ki hastalık sonunda peydâ ola ki ölmek alâmeti gibi Onuncu bâb envâ‘-ı müshillerdedir ve nukû’larda ve matbûhlarda ve şâflarda ve hablarda ve muglablarda ve cevârişlerde ve eyâriclerde ve yakılarda ve elde tutıcak nesnelerdedir kim elde tutıcak ishâl ide bunların beyanındadır On birinci bâb nefis şarâblardadır kim nice mu‘teber kitâblarda bulunmaz ve tiryaklardadır ve faidelü eyu ma’cûnlardadır ki sag kişilere ve niçe [71a] hastalıklara gereklüdür On ikinci bâb tiryâklarda ve eyü ma‘cûnlar beyânındadur On üçüncü bâb tabîblerin vasıyetlerindendir İKİNCİ BAHŞ Bâb-ı evvel sersâmda ve ıssı baş agrılarındadır İkinci bâb sersâm-ı bârid ilâcındadır Üçüncü bâb mâlihulyâda ve dîvânelikdedir Dördüncü bâb gafletde ve unutsaklıkdadır Beşinci bâb sektededir Altıncı bâb sar‘ada ve baş çigzinmesindedir Yedinci bâb fâlicde ve ra‘şededir Sekizinci bâb lakvededir Dokuzuncu bâb kâbûsdadır Onuncu bâb teşennücde ve küzâzdadır On birinci bâb hazerdedir On ikinci bâb remeddedir On üçüncü bâb kulak zahmetlerindedir On dördüncü bâb burun zahmetlerindedir ve ilâclarındadır On beşinci bâb agız ve dudak ve dil ve diş ve bogaz hastalıklarında ve zahmetlerindedir On altıncı bâb zükkâmda ve nâzlede ve öksürükde ve zâtü’l-cenbde ve dîku’n nefesde ve zâtü‘r-riededir On yedinci bâb yürek hastalıklarında ve ıssı hafakân ilâcındadır On sekizinci bâb mi‘de hastalıklarındadır On dokuzuncu bâb ishâl envâ‘ındadır Yigirminci bâb envâ‘ı kulunc ve anın ilâcındadır 424 432 433 435 437 437 438 438 439 440 445 446 446 447 448 465 485 506 509 509 510 511 512 512 513 514 515 516 517 518 518 524 526 528 534 540 544 550 555Yigirmi birinci bâb mak‘ad zahmetlerinde ve ilâclarındadır Yigirmi ikinci bâb ciger hastalıklarındadır Yigirmi üçüncü bâb talak hastalıklarındadır Yigirmi dördüncü bâb yerakân-ı asfer beyânındadır Yigirmi beşinci bâb kara yerakân beyânındadır Yigirmi altıncı bâb istiskâ envâ‘ındadır Yigirmi yedinci bâb bögrek ve kauk marazları beyânındadır Bundan aşagası fıtık ahvâli beyânındadır Yigirmi sekizinci bâb şol marazlar beyânındadır ki erenlere mahsûsdur Yigirmi dokuzuncı bâb avretler hastalıgındadır ve hayz kanı çoklugundadır Otuzuncı bâb nıkrîsde ve evcâ‘-ı mefâsıldadır ÜÇÜNCİ BAHŞ Isıtmalar ve hasbeler ve çiçekler ilâcındadır Evvelki bâb envâ‘-ı ısıtmalar ilâcındadır DÖRDÜNCÜ BAHŞ Şişlerde ve yaralarda ve cerâhatlerdedir Fasl-ı fî beyânı’ şerâ Fasl-ı fî beyân-ı nemle ve cemre ve âteşpâresi ve gâverse BEŞİNCİ BAHŞ Bâb-ı zînetde ve dâ’i’s-sa‘lebdedir Fasl-ı fî devâü’l-baras Fasl-ı zehîrler ilâcındadır ya‘ni agular ilâcındadır Fasl-ı mu‘âlecâtı şetta ve müteferrik edviyyeler beyânındadır ve ba‘zı ma‘âcîn zikrindedir Fasl-ı fî’n-nabz ve’l-kârûre Fasl-ı kârûrei beyân ider Fasl-ı fî beyân âdâbü’l-hükemâ Mukaddime-i uhrâ edviyyelerin ömürleri beyânındadır Fasl-ı şerbetler bilmek beyânındadır Fasl-ı fî ıslâhü’l-mahmûde Fasl-ı helîlecleri beyân ider Fasl bu fasl âdem oglanlarına vâki‘ ve ârız olan bir nîçe emrâz beyânındadır Fasl-ı fi beyân-ı merâhimü’l-mütenevvi‘a BİBLİYOGRAFYA SÖZLÜK İNDEX 559 564 565 568 569 569 571 578 580 585 593 593 593 602 602 609 609 625 620 630 635 636 644 644 646 646 649 651 652 653 660 669 671 736İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı GİRİŞ Prof. Dr. Ayten Altıntaş1 Yâdigâr’ın Yazılış Tarihi Yâdigâr-ı İbn-i Şerîf’ in yazıldığı yıl veya dönem konusundaki tartışmalar, Tıp Tarihi çevresinde 1935 yılında başlamıştır. Dr. Feridun Nafiz Uzluk, Tıp Tarihi Arkivi No: 2’de “Yâdigâr”ı tanıtarak dilini, önemini belirtmiş; nüshalarının çok olduğuna dikkat çekmişti. Uzluk, Süleymaniye Tıp Medresesi Vakfiyesi’nde yer alan ve tıp kitaplarından bahseden bölümünü vererek, Yâdigâr’ın bir başka tıp kitabı olan “Mucez” den sonra ve Hacı Paşa’nın “Müntehab-ı Şifa” eserinden önce yazılmasını tarih sırası olarak aldığında, Yâdigâr’ın Türkçe yazılan en eski tıp kitapları arasında olması gerektiğini belirtmişti.1 Aynı yıl Dr. Rusçuklu Hakkı Uzel, yazdığı bir makalede Yâdigâr’ın yazılış dönemi için bildiklerini açıklıyordu. Kendisi Yâdigâr’ın gerek dili, gerek söyleyiş biçiminin özel olduğunu, Şerif Oğlu’nun yaşadığı dönemi 20 yıl önce araştırdığını, kütüphaneleri dolaşarak bütün Yâdigâr nüshalarını gözden geçirdiğini ve bulduğu bir nüshadaki mukaddimede “Timurtaş Bey’in oğlu Umur Bey Çelebi’ye....resm-i hizmet için bu kitab yazıldı, düzüldü” satırları ile zamanını tayin etmiş olduğunu bildiriyordu. Fakat bu nüshanın yerini ve Umur Bey’in yaşadığı dönemi bildirmiyordu.2 Bu makale üzerine Feridun Nafiz Uzluk, Tıp Tarihi Arkivi No: 3’de Yâdigâr’ın ithaf edildiği Umur Bey’in kim olduğunu sorguluyor ve Timurtaş Paşa’nın oğlu mu yoksa Olcaytu Han’ın Anadolu valisi Emir Çoba’nın oğlu Timurtaş’ın oğlu mu olduğunu ele alıyordu. Sonunda Timurtaş Paşa’nın oğlu Umur Bey değil Aydınoğlu Umur Bey (ölümü 1339) olduğuna inandığını yazıyordu.3 1 Prof. Dr., İstanbul Medipol Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı. 23İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı Tıp tarihçileri arasında Yâdigâr’ın yazılış tarihi tartışmaları devam etmiş, 1936 yılında Osman Şevki Uludağ, Yâdigâr’ın Bursalı Timurtaş oğlu Umur Bey’e ait olduğuna inandığını bildirmişti. F. N. Uzluk da bu makaleye cevap olarak 1937 yılında yazdığı yazıda; 17. yüzyılda yazılan bir tıp eseri olan Enmuzecü’l-Tıbb’ın mukaddemesinde Emir Mehmed Çelebi’nin İbn-i Şerîf’i Hacı Paşa’dan (ölümü 1417) sonra yazmış olduğunu göstererek, Yâdigâr’ın Anadolu’da yazılmış ilk Türkçe tıbbî telif eser olduğunu iddia etmişti.4 Süheyl Ünver, 1943 yılında yayınladığı bir makalesinde Yâdigâr’da adı geçen Umur Bey’in Timurtaş Paşa oğlu Umur Bey olduğunu, Sar‘ay Bosna’da Gazi Hüsrev Bey Kütüphanes’inde bulduğu bir Yâdigâr nüshasında gördüğü “...Ol Âli Cenâb ki Seyyidülümerâ’vel vüzerâ’ fî asrihi ve senedül ekâbir vel esâgir fî dehrihi â’ni Umur Bey Çelebi Hazretleri Ammerallahu dînuhu ve dünyahu İbn-i Melik ül vel vüzerâ’ Temurtaş beykdir. Tâbe serâh hazretleri Ümera’ resmi hizmeti’çün bu kitâb yazıldı ve düzüldü ve bu yâdigâr adlı kitab kim düzüldü...” ibaresindan Timurtaş Bey oğlu Umur Bey Çelebi adına telif edildiği anlaşıldı, hiçbir tereddüt kalmadı diyerek ilim alemine bildiriyordu.5 1943 yılında Adnan Adıvar “Osmanlı Türklerinde İlim” adlı eserinde, Yâdigâr’ın yazılış tarihi hakkında yapılan tartışmaların bir özetini vererek; Süheyl Ünver’in buluşuyla bu kitabın Umur Bey bin Timurtaş adına yazıldığının doğrulandığını bildirdikten sonra; “Bu halde eser olsa olsa hicri dokuzuncu asır içinde, fakat herhalde İstanbul’un fethinden sonra yazılmış olabilir. Çünkü gerek Paris Kütüphanesi’nde, gerek British Museum’daki nüshaları kendim gördüm; Museum nüshasının 88. varağında ve İstanbul’da Üniversite Kütüphanesi Yıldız, tıp 208 numaradaki nüshada (Varak 72a) İstanbul’dan bahsederken “Tîn-ı mahtumu kâfir zamanının İstanbul etibbasının da bilmediğini söylemesine nazaran, eser ya fetihten sonra yazılmış veya fetihten sonra ikinci bir nüshası telif olunmuştur” diyerek yazılış tarihini 1453 den sonraya getiriyordu.6 Prof. Bedi N. Şehsuvaroğlu ise 1984 yılında yayınlanan kitabındaki Yâdigâr’ı anlatan kısmında, kitabın Timurtaş oğlu Umur Bey adına yazıldığını bildirmekte “Umur Bey’in 1413 de idam edildiğini” bildirerek Yâdigâr’ın 15. yüzyılın ilk yarısının eseri olduğunu belirtmektedir.7 Daha sonra bu konu ile ilgili eserlerde “Timurtaş oğlu Umur Bey’in 1413 de idam edildiği” bilgisi tekrarlanmıştır.8 Kenan Suveren ve İlter Uzel’in 1988 yılında yazdıkları “İlk Türkçe Tıp Yazmalarına Genel Bir Bakış” adlı makalede de eserin Timurtaş oğlu Umur Bey’ adına yazıldığı ve “Umur Bey 1413 de idam edildiğine göre bu eserin 15. yüzyılın başlarında yazılmış olduğu kabul edilebilir” denilmektedir.9 24İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı 1990 yılında Zafer Önler “Müntahab-ı Şifâ” adlı kitabının girişinde, Yâdigâr’ın yazılış tarihi tartışmalarına yer vermiş, “Eşref bin Muhammed’in 1460 yılında yazdığı Haza’inü’s-sa‘adat adlı eserinde iki yerde yaptığı çıkmalarda Yâdigâr’dan alıntı yapmış olması da bu eserin o dönemde oldukça tanınan ve önem verilen bir eser olduğunu göstermektedir” diyerek bu eserin büyük olasılıkla 14. yüzyılda yazılmış olduğunu söylemektedir.10 1993 yılında Muhammet Yelten Kemaliye adlı eserinin girişinde “15. yüzyılın başlarında İbn-i Şerîf tarafından kaleme alınmış olan Yâdigâr isimli tıp eseri, devrin mühim eserleri arasında bulunmaktadır” diyerek Yâdigâr’ı zikretmektedir.11 1997 yılında Cevat İzgi “Osmanlı Medreselerinde İlim” adlı eserinde, İbn-i Şerîf’in 1461’de sağ olduğunu bildiriyor (Bu tarih Umur Bey’in ölüm tarihi olan 1461 olabilir mi?!) bu konuda kaynak göstermiyor ve eserin tarihi hakkında bilgi vermiyor.12 2001 yılında Sadettin Özçelik, “Kitabül Mühimmat” adlı eserinin “16. Yüzyıla Kadar Eski Anadolu Türkçesi Sahasında Yazılmış Tıp Kitapları ve Üzerinde Yapılmış Olan Çalışmalar” bölümünde, 15. yüzyılda yazılan Yâdigâr’ın Timurtaş Paşazade Umur Bey adına kaleme alındığı ve Umur Beyin ölümünün 1413 olduğunu yazmaktadır.13 Bu çok tartışmalı olan Yâdigâr’ın yazılış tarihi meselesini ele aldığımızda, hareket noktamız, kitabın mukaddimesindeki bilgilerdi. Yâdigâr’ın Atatürk Kütüphanesin’deki nüshasında yazılan; (...Ol Âli Cenâb-ı mezkur ki Seyyidülümerâ’vel vüzerâ’ fi asrihi ve senedül ekâbir vel esâgir fî dehrihi â‘ni Umur Bey Çelebi hazretleri (ammerallahu dînuhu ve dünyahu) ibni melikü’l-ümerâ ve’l-vüzerâ’ Temurtaş Beydir (tâbe serâh) hazretleri Ümera’ resmi hizmeti’çün bu kitâb yazıldı ve düzüldü ve bu yâdigâr adlı kitab kim düzüldü...) bilgisi14 bize bu kitabın Timurtaş oğlu Umur Bey adına yazıldığını kesin olarak belirtmekteydi. Bu bilgi Ruscuklu ve S. Ünver’de de bildirilmişti.15 Yazılış tarihini bildiren en önemli bulgu bu idi. Buradan hareketle Umur Bey’in yaşadığı dönemi ve yaşam safhalarını bilmek bize İbn Şerif’in kitabını takdim etme tarihi konusunda bilgi verebilirdi. Bu sebeple bir çok tarih kitabına müracaat ettik. Umur Bey Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda büyük hizmetleri görülen ailelerden olan Kara Timurtaş Paşanın beş oğlundan biriydi. Fetret Devrinde (1402-1413) Çelebi Mehmet’in (I. Mehmet) yanında yer aldı. Onun padişah olmasından (1413) sonra, Hereke, Gebze, Darıca, Kartal ve Pendik yörelerini Bizanslılar’dan geri almakla görevlendirildi. Daha sonra II. Murat’ın hizmetinde bulundu. Sultan Murad 1421 tarihinde tah25İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı ta çıkmasından sonra Edirne’ye girip hükümdarlığını ilan eden amcası Mustafa Çelebi (Düzmece) ile mücadeleye girişti. Sultan II. Murat bu sorunlu dönemde yanında hizmet verecek beş adet beylerbeyi (o dönemin terimiyle paşa16) tayin etti. Bu paşalardan biri de Timurtaş oğlu Umur Bey idi.17 Bu sebeple Beylerbeyi Umur Bey diye tanındığı yazılmıştır.18 Umur Bey, 1422 yılında Mustafa Çelebi’nin (Düzmece) ortadan kaldırılmasında görev aldı. II. Murat 1422 de İstanbul’u kuşattı, 1423’de kardeşi Küçük Mustafa Çelebi’den İznik’i geri alarak kardeşini idam ettirdi, Kastamonu, Aydın ve İzmir’i aldı. Menteşoğulları, Hamidoğulları, Germiyanlı topraklarını Osmanlı’ya kattı (1425-28). Bütün bu savaşlarda Umur Bey de görev aldı. Olaylar düzene sokulup, topraklarda barış olduktan sonra II. Murad, beş adet paşayı ikiye indirdi. Bu sebeple Timurtaş oğlu Umur Bey’i de paşalıktan alarak Germiyanoğlu’na elçi olarak gönderdi.19 Umur Bey İstanbul’un fethine katıldı (1453). Fatihin Trabzon seferi sırasında pek yaşlı olarak 1461’de hastalanârak Bursa’da vefat etti.20 Yâdigâr’ın yazılış tarihini Umur Bey’in ölüm tarihi olarak bildirilen 1461 tarihine kadar götürerek, bütün yaşamına yayabilirsek de, doğru olanın Umur Bey’in Germiyanoğulları’na elçi olarak görevlendirilmesinden önce (1428) Bursa’da Paşa olarak görev yaptığı yıllarda olabileceğini düşünüyoruz. İbn-i Şerîf Umur Bey’e bu kitabı paşalık yaptığı 8 yıl içindeki bir tarihte (1421-1428) yazarak takdim etmiş olmalıdır. Umur Bey bu dönemde Bursa’da olmalıdır. Umur Bey’in babası Kara Timurtaş’ın Bursa’da oturduğu ve 1404 yılında orada öldüğünü biliyoruz. Mezarının Bursa’da Deveciler Mezarlığı civarında Demirtaş Mahallesin’dedir. Osman Şevki Uludağ, Bursa Ulucami ve Orhan kütüphanelerinde ve Bursa Mahkemesi şer‘iye sicillerinde Umur Bey adını sıkça gördüğünü yazar. Umur Bey’in mezar taşında ve Bursa’da kendi adını taşıyan mahallede yaptırdığı caminin cephe duvarını kaplayan uzun kitabesindeki bilgiler de bize Umur Beyin Bursa ile ilişkilerini bildirir.21 Nitekim Umur Bey, Hereke, Gebze, Darıca, Kartal ve Pendik yörelerini geri almakla görevlendirildiğinde, fethettiği bu yerlerin gelirlerini Bursa’daki bayındırlık işlerine, özellikle Yeşil Cami’nin yapımının tamamlanmasına ayırdığı yazılmıştır.22 İbn-i Şerîf de Bursa’da yaşamıştı. Umur Bey’in Bursa’da oturduğu dönemde İbn-i Şerîf’de Bursa’da olmalıydı. Yâdigâr’ın pek çok yerinde Bursa’dan bahseder. Şehşuvaroğlu da Şerif Oğlu’nun Bursa Yıldırım Dârü’ş-şifâsında hekimlik yaptığını yazmaktadır.23 İbn-i Şerîf’in Yâdigâr’ı Umur Bey’e onun beylerbeyi (paşa) olduğu dönemde takdim etmiş olduğunu destekleyen diğer bilgilerimiz, Umur Bey’e takdim edilen diğer tıp eserlerinin takdim tarihleridir. Bu tarihlere baktığımızda Umur Bey’in paşalık dönemlerine rastladığını görüyoruz. Bu bilgilere kısaca bakarsak: 26İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı İbn-i Baytar’ın eserinin Arapça’dan Türkçe’ye tercümesi olan Tercüme-i Müfredat-ı ibn el-Baytar, İshak b. Murad tarafından Umurbey bin Timurtaş adına Arapça’dan Türkçe’ye çevrilmiş bir müfredat kitabıdır.24 Bu eseri yazan İshak bin Murad’ın 1400’lerin başında sağ olduğunu biliyoruz. Ali b.el-Abbas el-Mecusî’nin eserinin Arapça’dan Türkçe’ye tercümesi olan Tercümetü Kâmil el-Sinâa adlı eserin Bursa’daki nüshasında “Umur Bey b. Timurtaş’ın vakıf kaydı” vardır. Bu kayıt 857 (1453) tarihini taşımakta fakat uzmanlar dilinin daha eski olduğunu yazmaktadırlar.25 Ahmed-i Dâi’nin el-Tıbb el-nebevi tercümesi Timurtaş oğlu Umur Bey için yapılmıştır. Ahmed-i Dâi’nin ölümünün 1427 olduğunu bildiğimizden, bu eserin de Umur Bey’in Bursa’daki Paşalık döneminde sunulmuş olduğu tahmin edilebilir.26 Umur Beye takdim edilen bir diğer tıp eseri daha var ki yazıldığı tarih bilindiğinden bize daha çok ışık tutmaktadır. Ali Haydar Bayat tarafından bize tanıtılan bu eser, 15. yüzyılın önemli hekimlerinden Şirvanî‘nin değerli taşlara ait olan Cevhernâme’sidir. Bu eserin mukaddimesinde değerli taşlar konusunda halkın kalpazanlar tarafından kandırıldığı için böyle bir esere ihtiyaç olduğunu, birkaç kere bu konuda bir kitap yazmaya niyetlendiğini, ancak Timurtaş Paşa oğlu Umur Bey’in elinde bulunan Tifaşi’nin Arapça cevhernamesini Türkçe’ye tercüme etmesini istemesi üzerine, eseri 831 yılının Rebiülevvelinde (Ocak 1428) yazdığını ve Umur Bey’e ithaf ettiğini yazıyordu.27 Bu bilgi de bize Cevhername’nin Umur Bey’e 1428 yılının ilk günlerinde, Umur Bey’in Germiyanonoğlu elçiliğine atanmadan önceki döneminde takdim edildiğini gösteriyor. Sadece tıpla ilgili dört ayrı kitabın Umur Beye 1428’den önceki tarihlerde takdim edilmesinin Umur Bey’in paşalık dönemine rastlamış olmasını doğruluyor. İbn-i Şerîf de Yâdigâr’ı bu devrede takdim etmiş olmalıdır. Yâdigâr’ın yazılış tarihi konusunda bize ipucu veren bir diğer kanıtı da Adnan Adıvar’ın kitabında, Yâdigâr’ın tarihi konusunda öne sürdüğü bilgide bulduk. Adıvar Yâdigâr’ın yazılış tarihini araştırırken Timurtaş oğlu Umur Bey’e takdimi esas alarak “....Bu halde eser olsa olsa hicri dokuzuncu yüzyıl içinde, fakat herhalde İstanbul’un fethinden sonra yazılmış olabilir. Çünkü gerek Paris Kütüphanesi’nde, gerek British Museum’daki nüshaları kendim gördüm; Museum nüshasının 88. varağında ve İstanbul’da Üniversite Kütüphanesi (Yıldız), tıp 208 numaradaki nüshada (Varak 72a) İstanbul’dan bahsederken (Tın-ı mahtumi kafir zamanının İstanbul etibbâsının da bilmediğini) söylemesine göre, 27İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı eser ya fetihten sonra yazılmış veya fetihten sonra ikinci bir nüshası kaleme alınmıştır.” diyerek yazılış tarihini 1453’den sonraya tarihliyordu. Biz elimizdeki nüshalara baktığımızda bu bilgiden farklı kayıtlara rastladık. Topkapı Sar‘ayı nüshasında varak [103-b]’de tîn-i mahtûm adıyla bilinen bir ilaçtan bahsederken “tîn-i mahtûm dimek andan kalmışdır hayl-i zamândan kim bu tîn-i mahtûm belürsüz olmuş idi bu adada (Limni) olduğun kimse bilmezdi bilür kalmamış idi İslâmbol’da dahi bilür yoğidi ol adaya İslâmbol beği hükm iderdi Kostantiniyye tabîbleri Burusa’ya gelürlerdi kil-i Ermenî’den düzülmüş kalb kil-i mahtûm dirhemin bir akçeye satun alırlardı” diyerek Limni Adası’ndan bahsederken o adanın İstanbul Beyi’ne bağlı olduğunu açık olarak yazmaktadır. Biz biliyoruz ki Limni Adası İstanbul’un fethinden önce Bizans Dönemi’nde İstanbul’a bağlıydı. İstanbul’un fethinden önce yazılmış olduğunu, bu bilgi bize veriyor. Adıvar’ın gördüğü kafir zamanının İstanbul etibbası bilgisi Adıvar’ın da düşündüğü gibi İstanbul’un fethinden sonra yazılan nüshalarda mevcuttur. Topkapı Sar‘ayı nüshasındaki bilgiyi de Yâdigâr’ın 1453 tarihinden önce yazıldığını bildiren bir kaynak olarak düşünüyoruz. Yâdigâr’ın 1453 tarihinden önce yazıldığını gösteren bir diğer bilgi de Zafer Önler’in “Müntehabı Şifa” adlı eserinde kaydettiği bilgilerdir. Önler, burada Eşref bin Muhammed’in 1460 yılında yazdığı “Hazâ’inü’s-Sa’âdât” adlı eserin iki yerinde (varak36, 37a) Yâdigâr’dan alıntı yapmış olmasını belirtmekte, “...bu eserin o dönemde oldukça tanınan ve önem verilen bir eser olduğunu göstermektedir” diyerek Yâdigâr’ın 1460’dan önce yazıldığını vurgular.28 Bütün bu bilgiler ışığında Yâdigâr’ın yaklaşık olarak 1425 yıllarında yazılmış olduğunu düşünüyoruz. Ancak yayına hazırladığımız nüsha Yadigâr’ın Topkapı Sar‘ayı (Revan 1684) nüshasıdır. Nüshanın son kısmındaki macunlar bölümünde bulunan üç bilgide Sultan Süleyman, Yahya Paşa ve Sinan Paşaoğlu yer almaktadır. Bu bilgiler bizi 16. yüzyıla götürür. Bu sebeple Yadigâr’ın ilk nüshasını tespit edip bu bilgilerin yer alıp almadığı incelenecektir. Bu bilgiler büyük bir ihtimalle sonradan yazılan nüshalarındaki formüllere ilave edilmiştir. İbn-i Şerîf ve Yâdigâr Osmanlı Devleti’nin ilk dönemlerinde yaşayan bir çok hekimimiz hakkında çok az bilgiye sahibiz. İbn-i Şerîf de bunlardan biridir. 15. yüzyılda yaşayan bu hekimimiz hakkındaki bilgilerin bazılarını Yâdigâr’dan öğreniyoruz. Gördüğümüz eserlerde kendini İbn-i Şerîf olarak tanıtır; “...bu za‘îf nahîfü’l-arîf bi-İbni’ş-Şerîf afâ anhumâ el-Latîf...”.29 Zafer Önler 1990 yılında Yâdigâr’ın yazarını Ali Çelebi bin Şerîf olarak verir,30 Cevat İzgi 1997 yılında Ali Çelebi 28İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı bin Şerîf et-Tabib olarak verir.31 Saadettin Özçelik de 2001 yılındaki kitabının girişinde yazarımızı Ali Çelebi bin Şerif olarak tanıtır.32 Türkçe Tıp Kitapları hakkında yazan araştırmacılar, 15. yüzyılda yaşadığında hemfikirdirler. Biz de İbn-i Şerîf’in 15. yüzyılın başında yaşamış olduğunu; Yâdigâr’ı Timurtaş oğlu Umur Bey için Bursa’da Umur Bey’in paşalık döneminde (1421-1428) yazmış ve takdim etmiş olduğu bilgisini kullanârak tahmin ediyoruz. İbn-i Şerîf, Umur Bey’i tanıyıp ona bu kitabı hazırladığı yıllarda, yaşlı ve ömrünün son yıllarında olduğunu kendi Yâdigâr’da şöyle yazıyor; “...ahırü’l-ömür bir âli cenâba mülâkî oldum ki ilimden her fende hissesi ve behresi vardı. Hususen ilm-i tıbba gayet rağbetin ve etıbbâya hürmetin ve ihsanın gördüm. Pes ol âli cenâb-ı mezkûr ki seyyidü’l-ümerâ ve’f-vüzerâ fî asrihi ve senedü’f-ekâbiri ve‘l-asâgıri fi dehredür a‘nî Umur Beğ Çelebi hazretleri (ammarallahü dinehü ve dünyahu) ibn-i melikü’l-ümerâ ve’l-vüzerâ Timurtaş Beğdir. (Tâbe serrâhü ve ce‘âle’’l-cennete münevveralahu) resm-i hizmetiçün bu kitab yazıldı ve düzildi”.33 Cevad İzgi de 866/1461-1462’de sağ olduğunu bildiriyor.34 İbn-i Şerîf’in bu kitabı yazdığında Bursa’da yaşadığını biliyoruz. Yâdigâr’ın pek çok yerinde Bursa’dan bahseder. Şehşuvaroğlu’da Şerifoğlunun Bursa Yıldırım Dârü’ş-şifâsında hekimlik yaptığını yazmaktadır.35 İbn-i Şerîf’in hekimliği hakkındaki bilgilerimiz gene kendisinin Yâdigâr’da verdiği bilgilerle sınırlı. Gençliğinin ilk dönemlerinden yaşlılık dönemine kadar tıpla meşgul olduğunu “.. unfuvân-ı şebâbdan evân-ı şeyhûhete irince ilm-i tıbba meşgûl oldum..” diye belirtmiş, eğitimini de eskiden beri meşhur olan ve son zamanlardaki önemli Arapça Farsça tıp kitaplarını tecrübeli üstatlardan okuyarak yaptığını; “ba‘zı kütüb-i mukaddimîn ve müte’ahhirîn Arabî ve Farisî mücerreb üstâdlardan okudum” diyerek kaydetmiştir.36 Tıp ilmini sadece öğrenmekle kalmamış bunu “tetkik ve tecrübe” etmişti. Kudreti ve kuvveti yettikçe tıp sahasında yazılı bilgilerden önemli olanları aramış ve toplamıştı. Bunu denizden inci çıkaran dalgıçlara benzeterek kendi de tıp ilminin büyük denizinde tıpla ilgili kitapların sayfalarından önemli ve faydalı olanları derleyip çıkararak yapmıştı. Bunu; “....mücerreb üstâdlardan okudum mütâla‘a ve tecribe kıldım ve ilm-i tıb bahrlarında kudretim ve kuvvetim yetdikce gavvâslık idüb cevâhirden istihrâc kılup sahâyif-i evrâkdan derc etdüm..” diye yazmaktadır. Yâdigâr’ı yazma sebebinin, Müslüman ve mümin olanların sağlığının bozulduğu, hastalanıldığı zamanlardaki ihtiyaçlarında kullanmaları, böylece sıhhat ve şifalarına sebep olmak olduğunu;”...hîn-i ihtiyâcda sarf u harc etmek içün eskâm-ı mü’minînin ve emrâz-ı müslimînin sıhhatine ve şifâsına sebeb olup...” diyerek belirtir. İbn-i Şerîf bu kitabı yazmaktaki amacını mukaddimede geniş 29İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı olarak yazmıştır. Bu kitapla Müslümanların sağlığına hizmet ederek Allah’tan rahmet ve halktan hayır dua almak istemektedir; “...emrâz-ı müslimînin sıhhatine ve şifâsına sebeb olup Hâlik’dan rahmet ve halkdan hayr du‘â bulmağiçün..”. Tıp ilminin şerefli ve şeriata uygun bir ilim olduğunu ve peygamberlerin pek çoğunun bu ilime önem verdiğini; “..zîrâ kim bu ilm-i tıbb ilm-i şerîf ve şer‘îdür ve cemî‘ enbiyâ aleyhimü’s-selâm bu ilmle amel idüb dururlar.” diye bildirerek Hazreti Musa ve Hazreti Muhammed’ten örnekler verir. Bu örneklerde de görüldüğü gibi tıp ilmiyle uğraşmanın Allah’ın hikmetine ve Hz. Muhammed’in şeriatına uygun olduğunu; “..bu mezkûrdan arz budur ki ilm-i tıbla amel etmek hikmet-i Bârî’ye ve Şerî‘at-ı Muhammedî’ye muvâfıkdır..” diyerek belirtir. Bu sebeplerle Yâdigâr’ı meydana getirdiğini; “..eyle olsa ol cevâhir-i şey’î cem‘ ve tertîb idüb bir risâle te’lîf etdim ve adını Yâdigâr-ı İbn-i Şerîf âd virdim” diyerek bildir ve bu kitap ellerde ve dillerde meşhur oldukça, kendisinin de zikredilip hayır dua ile anılması ümidini; “..bu kitâb ellerde ve dillerde meşhûr oldukca ben fakîr dillerde mezkûr olup hayır du‘â ile anılam ki es-senâ’ü hayrun mine’lgınâ’i..” diyerek vurgular. İbn-i Şerîf kitabında Yâdigâr hakkında bilgi vererek; tanınmış tıp kitaplarından pek çok önemli ve faydalı kısımların inceliklerini ihtiva ederek kısaltılmış bir şekilde yazdığını; “...bu Yâdigâr âdlu kitâbı kim düzdüm anın bâbları muhtasarlığla müştemildür nice nüktelerle ve nice fâ’idelerle kim ulu kitâblar anlardan hâlîdür...” diyerek belirtir ve bu özelliği isteseler de pek çok kitapta bulamayacaklarını bildirir. Olgunluk ve fazilet sahiplerinin maksadı bu incelikler ve faydalardır diye vurgular. Yâdigâr’ın her zaman faydalı olacağı, barış zamanında olduğu kadar, savaş veya sefer zamanında bile götürüp saklamanın ihtiyaç zamanında hemen müracaat etmek bakımından yararlı olacağı; “...bu kitâbı seferde ve hazerde bile götürüb saklamak münâsibdür tâ kim hâcet vaktinde ele alup mütâla‘a idicek ol kişinin tîzcek maksûdı hâsıl ola...” şeklinde bildirilir. Bu kitabın bilgilerinin bütün zamanlarda yeterli olduğu, buna başvurulduğu zaman başka tıp kitaplarına ihtiyaç olmayacağı, eğer marifet sahibi birisinin elinde olursa hiçbir tabibe bile ihtiyaç olmayacağı; “..hâcet vaktinde ele alup mütâla‘a idicek ol kişinin tîzcek maksûdı hâsıl ola gayrı kitâblara hâcet olmaya ve bu kitâb bir sâhib-i ma‘rifet kişi elinde olıcak hiçbir tabîbe muhtâc olmaya..” ifadesiyle belirtilmektedir. İbn-i Şerîf Yâdigâr’ın “Sağlık saklamakta ve hastalık def‘etmekte gerekli” olduğunu özellikle vurgulamaktadır.37 Yâdigâr’ın, Osmanlı Devleti’nde 15. yüzyılın önemli kitaplarından olduğunu bugünkü araştırıcılar bildirmektedirler. Genelde eser önemli bir müfredat kitabı olarak kabul edilir. Dilinin sadeliğinden dolayı halk arasında şöhret kazandı30İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı ğı da ayrıca belirtilir. Bu zaten İbn-i Şerîf’in amacıydı. Katip Çelebi’nin Keşfü Zünün’unda, “Yâdigâr-ı İbn-i Şerîf tıp hakkında ve Türkçe’dir” diye zikredilmektedir.38 Cevat İzgi, Osmanlı’nın önemli tarihçilerinden Saçaklı-zade’nin “Tertibu’l-Ulum” adlı eserinde Yâdigâr’dan; “...her şehirde hastalıkların çokluğundan dolayı, tıpla uğraşmanın farz-ı kifaye olduğunu, dolayısıyla her Müslümanın İbnü’-Şerif’in kitabı (Yâdigâr) ile Davud el-Antaki’nin et-Tezkire’si gibi kitaplara sahip olması, kafir ve cahil tabibe kendisini teslim etmemesi gerektiğini” yazdığını bildirir.39 Feridun Nafiz Uzluk’da bir makalesinde Süleymaniye Tıp Medresesi Vakfiyesi’nde Yâdigâr’ın okutulması gereken kitaplar arasında olduğunu; “...ilmi tıb için bina olunan medrese-i tıbbıyede fazilet ve kiyaset ve kuvvei hadis ve ihsas ile maruf ve basiretü zeka ve selameti havas ile mevsuf dekayik-i ilmi mizana arif ve külliyat ve cüziyatı ilmi ebdane vakıf eflatunu zaman ve Aristoyu avan etibbayı İsa dem manendi mümtaz ve hükemayı sabıkda (mucez) ve (Yâdigâr) olan kavaidi tahsil babında ikdam ve (mühimmat-ı şifa) da müntehab” ve sedid olan zevabıtı (teshil) emrinde ihtimam edip..”.40 diye metni vererek bildirir. İbn-i Şerîf Yâdigâr’da İbn-i Sina’dan, İbn-i Baytar’dan ve eserlerinden bahsediyor, Terkib-i Minhac’da yer alan bilgiden ve 15. yüzyılın önemli hekimi Şirvani’nin bir şurubundan bahsediyor. Bütün bunlar kendinden önceki önemli eserleri ve zamanının iyi hekimlerini tanıdığını gösteriyor. İbn-i Şerîf Yâdigâr’ı amacına uygun olarak, en önemli ve bilinmesi gereken tıp konularını kendi tecrübesi ve özümlemesiyle halkın anlayabileceği bir şekilde yazmıştır. Yâdigâr Nüshaları İbn-i Şerîf’in Yâdigâr’ı halkın faydalanması için yazılmış bir eserdir. Bu eser, bilgisinin öğrenilebilir ve kolay uygulanır olması, dilinin açık ve anlaşılır olması sayesinde, çok uzun bir zaman kullanılmıştır. Bu sebeple pek çok nüshaları mevcuttur. Türkiye’nin bugünkü sınırları içinde olduğu kadar Osmanlı’nın o günkü sınırları içinde bir çok yerde bulunmaktadır. Bu konuda çalışma yapan araştırıcıların bildirdikleri nüshalar aşağıda olup liste şimdiye kadar tespit edilenlerdir. Etraflı bir araştırmadan sonra bu listenin daha da uzayacağı kesindir. Adana İl Halk Kütüphanesi, No: 1381/2 Afyûn, Gedik Ahmet Paşa İl Halk Kütüphanesi, No: 18303 Ankara, Cebecî İlçe Halk Kütüphanesi, No: 1749 Ankara, Milli Kütüphane, No: 461 (h.997 Musa bin Nasûh), 495/1 (h. 980 Ebu Bekir bin Nurullah) 31İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı Bursa Ulu Camii Kütüphanesi, No: 2602 (H.9. y.y) Çorum Halk Kütüphanesi, No: 2930 Hoca Mustafa Efendi Kütüphanesi, No:14 518 (h.11. y.y) İstanbul Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi, Methafü’l-âsâr, No: 1528 (h.12. y.y) İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, No: 7067, 7076 (h.1087), 7082 (h.1082) İstanbul, Ali Emîrî (Millet) Kütüphanesi, No: 88, 184, 185, 218, 369, 380, 354, 356, 357, 355 (h.1037),358, (h.1082 Abdülbaki El-Edirnevî), 359 (h.1140) İstanbul Atatürk Kütüphanesi, No: K. 300 İstanbul, Atıf Efendi Kütüphanesi, No: 1972/2 (h.1044 Mehmed bin Süleyman Nahîf) İstanbul, Bayezit Devlet Kütüphanesi, No: M. Cevdet, Y. K. 160, 300 İstanbul, Cerrahpaşa Tıp Tarihi Kütüphanesi, No: 171 (h.1264), 541, (h.11. y.y), 311 (h.973), 155 (h.9.y.y), 392 (h.9. y.y) İstanbul, Çapa Tıp Tarihi Kütüphanesi, No: 38, 84 İstanbul, Köprülü Kütüphanesi, No: 989 (h.Ş.957) İstanbul, Nuruosmaniye Kütüphanesi, No: 3616 (H.1037) İstanbul, Nuruosmaniye Kütüphanesi, No: 3617 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, No: 3647 (h.1127 Yahya bin Mustafa) İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, No: 5514 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Hamîdiye, No: 1041/1 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Kadızâde Mehmed Efendi, No: 353 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, No: 1653 (h.1081 Mehmed bin Fazlullah el-Mühtedî) İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, No: 1651, 1652/1, 1653, 165/1 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Reîs’ül-küttab Mustafa Efendi, No: 7370 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, No: 2119 İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami, No: 945 İstanbul, Topkapı Sar‘ayı Kütüphanesi, Revan Köşkü, No: 1684 (h.11. y.y) İstanbul, Topkapı Sar‘ayı Kütüphanesi, Yeniler Kolleksiyonu, No: 102 (h.991 İsa el-Vârdârî) Fihrist No: 1774 32İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı Kastamonu İl Halk Kütüphanesi, No: 459/1 Kayseri Raşit Efendi Kütüphanesi, No: 1255 Kütahya, Tavşanlı İlçesi Zeytinoğlu Kütüphanesi, No: 410 Londra British Museum Kütüphanesi, Add. No: 5972 ve Or. 12815/1 Manisa İl Halk Kütüphanesi, No: 1861/1 Münih Bayerish Staats Bibliothek cod.Turc. No: 242 Sar‘ay Bosna Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi, No: Y. 1900, Y, 3430, 4360(noksan) Sar‘ay Bosna Higiyenski İnstitut Kütüphanesi, No: 50/5 r. t. 15 W. Berlin Staats Bibliothek Ms.Or.Diez.A.Fol.59 Zağrep Şarkiyat Enstitüsü Kütüphanesi, No: T.Y. 590, 1139/1, 581(noksan) Yâdigâr’ın Üzerinde Durduğu Konular İbn-i Şerîf Yâdigâr’ı yazarken iki ana konuya ağırlık vermiştir. Bunlardan biri “sağlığı korumak” için yapılması gerekenler, ikincisi “hastalıklar ve tedavisi”. İbn-i Şerîf’in sağlıklı olmak ve sağlığı korumak amacı ile bilinmesi ve yapılması gerekenleri yazdığı kısımlar Birinci Bölüm’ün konusu olmuştur. İkinci Bölüm’den itibaren ise “hastalıklar ve tedavilerini” oluşturmaktadır. İbn-i Şerîf, Birinci Bölüm’de sağlığı korumak için dış çevre ve beslenme gibi temel hususlar yanında yine hastalıkların temel sebeplerine değinmiş, tedavi sağlığın korunması konusunda kullanılan temel ilaçların yapımları ve tabiplerin dikkat etmesi gereken temel hususlar üzeride durmuştur. İkinci Bölüm’den itibaren ise baştan ayağa kadar vücutta görülen hastalıklar sırası ve tedavileriyle yazılmıştır. Bu sistem klasik Osmanlı Tıbbı’nın sistemidir. Başla ilgili olan hastalıklardan başlayarak göz, kulak, burun, ağız hastalıkları diye giderek böbrek ve idrâr yolları hastalıkları ile tamamlanır. Üçüncü Bölüm ise “ateşli hastalıklara” ayrılmıştır. Ateşle seyreden hastalıkların teşhis ve tedavisi hakkında bilgi verir, kızıl, kızamık, çiçek gibi hastalıklar bu bölümde yer alır. Dördüncü Bölüm, deri hastalıklarına ayrılmıştır. Deride görülen her türlü şişler, sivilce ve yaralar, döküntüler ve urlar bu bölümde anlatılmış, tedavisi için ön görülen ilaç reçeteleri verilmiştir. 33İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı Beşinci bölüm ise daha çok cerrahi hastalıkların yer aldığı bölümdür. Bu bölümde kırık, çıkıklar yer aldığı gibi zehirli hayvan sokmaları, kuduz köpek ısırması ve bunların tedavileri de burada verilmiştir. Yâdigâr’da bu hastalıklarla ilgili bölümden sonra tedavide sıklıkla kullanılan ilaçlar, macunlar bunların hazırlanması ve tabibin bu konuda dikkat etmesi gerekenler bildirilmektedir. İbn-i Şerîf kitabının sonlarına hastalıklar sözlüğü ilave ederek tıp terminolojisine uzak olanların kitaptan daha kolay yararlanmasını sağlamıştır. İlaçların ömrü hakkında, hekimlerin kullanması gereken yöntemler hakkında bilgileri bir araya getirmiş, tedavide çok kullanılan merhemleri ve nasıl hazırlanacağını anlatan bir kısım ilave etmiştir. Yadiğar’ın bu çalıştığımız Topkapı nüshasının yazılım tarihi 1687 yılıdır. Osmanlı Tıbbının Temel Kavramları Yâdigâr’da yer alan hastalıklar ve tedavilerini okurken karşımıza kan, safra, balgam, sevda veya sıcaklık, soğukluk, nemlilik, kuruluk terimleri çıkacaktır. “Göz ağrısı safradan olursa..., balgam ve sevdadan olan göz ağrısı..., kulak ağrısı çok rutubetten olursa, diş ağrısı balgami olursa .., kandan olan sersam hastalığı veya diş ağrısı sıcak nitelikte olursa, soğuk nitelikli başağrısı...” gibi. Bu terimler Klasik Osmanlı Tıbbı’nın temel prensiplerini ifade eden terimlerdir. Bu terimler bilinmezse tıp metni anlaşılmayabilir veya yanlış anlaşılır. Bu sebepten aşağıda kısaca bu temel bilgilere yer verilmiştir. Osmanlı Tıbbı’nda, insan bedeni ve onun hastalıkları anlatılırken insan, içinde olduğu Dünya ve onun da içinde bulunduğu evren ile birlikte düşünülür. Evrenin bir parçası olan içinde yaşadığımız Dünyada var olan her şey, dört “temel unsur”dan (temel eleman, ana element) meydana gelmiştir. Bunlar; toprak, ateş, hava, sudur. Bu dört unsur değişmez ve vazgeçilemezdir. Bu alemdeki her şey bu dört temel unsurun belli oranlarda karışıp birleşmesiyle oluşmuştur. Onun için bu dünyadaki cansızlar, canlılar ve tabidir ki insan da bu dört temel unsurdan meydana gelmiştir. Osmanlı Tıbbı’nda kabul edilen bir diğer temel prensip “nitelikler”dir. Bu alemde var olan her şey “dört temel nitelik”e sahiptir. Temel nitelikler (özellik, tabiat) sıcaklık, soğukluk, nemlilik ve kuruluktur. Osmanlıca terimiyle dört nitelik (tabiat); sıcak (hâr), soğuk (barid) burudet, kuru (yabis) yubuset, nemli (ratıb) rutubettir. Bu alemi meydana getiren dört “temel unsur”da da bu nitelikler vardır. Hava sıcak ve nemli, ateş sıcak ve kuru, su soğuk ve nemli, toprak soğuk ve 34İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı kuru niteliklere sahiptir. Beden ve içindeki her organ da bu niteliklere sahiptir. Osmanlı hekimi bu dört unsur ve dört nitelik prensiplerini tartışılmaz temel prensipler olarak kabul eder . İnsan bedeni de onu meydana getiren organlar da bu temel unsurlardan belli oranlarda karışarak meydana gelmişlerdir. Aralarındaki farklılık karışımlardaki orandadır. Bu yüzden her organ farklıdır ve yapısındaki farklılıkların sahip olduğu nitelikleri taşırlar. Bu sebepten organlar da farklı niteliklere sahiptir. Örnek olarak verirsek; kalp ve karaciğer sıcak, beyin ve kemikler soğuk, omurilik ve akciğerler nemli, kıllar kuru niteliğe sahiptir. Hıltlar Teorisi Osmanlı Tıbbı’nda bir üçüncü ve önemli prensip daha vardır; “hıltlar teorisi” (humoral teori). Hıltlar insan vücudunda olan ve hayati özelliğe sahip ana unsurlardır. İnsan vücudunda bulunan bu “dört temel hılt” (Humor, sıvı cevher, sıvı unsur, etken sıvı); kan, balgam, safra ve sevdadır. Bu dört sıvı da kanın içinde bulunur. Osmanlı Tıbbı bu dört etken sıvı üzerine kurulmuştur. Sağlık bu etken sıvıların dengeli hali, hastalıklar ise bu dengenin bozulmasıdır. Dört etken sıvı olan kan, balgam, sevda ve safra şöyle meydana gelir; besin maddesi ağızda çiğnendiğinde ısı ve tükürükle pişip sindirilir, buna birinci hazım denir. Besinler ağızdan mideye gider ve sıcaklık ve maddelerle bir sindirim de orada olur. Burada besin maddeleri arpa suyuna benzer bir hal almıştır. Buna ikinci hazım yahut keylus denir. Buradan hazım olunanların bir kısmı bağırsaklara gidip en safı orada emilir, fazlası bağırsaklardan defedilir. Bir kısmı da oradan karaciğere gider, karaciğerdeki üçüncü sindirimdir . Bütün bu sindirilenler karaciğerde pişer, kanda köpük yapan safra olur, kanda tortu yapan sevda (kara safra) olur, kandaki pişmemiş kısım balgamdır, tamamen pişmiş olanı ise kan olur. Kanın merkezi kalp ve karaciğer, balgamın merkezi beyin, safranın merkezi karaciğer, sevdanın merkezi ise dalak ve midedir. İnsan sağlığı için çok önemli olan bu dört temel sıvı da belli niteliklerdedir. Kan; sıcak ve nemli, balgam; soğuk ve nemli, safra; sıcak ve kuru, sevda; soğuk ve kuru niteliktedir. İnsan bedeni bu dört temel sıvının etkisi altındadır ve her insanda bu dört hılt bulunur fakat farklı oranlardadır. Çünkü insanlar yaratılırken bu dört sıvının salgılanma oranı farklı olarak yaratılmışlardır. Her insanda bu hıltlar farklılık taşısa da pratik olarak dört ana gurupta toplanır. Bunlar; kan hıltı ağırlıklı olanlar, balgam, sevda veya safra hıltı ağırlıklı olanlardır. Osmanlı Tıbbı’nda buna mizaç (yoğrulma) denir. Eğer bir insanda kan hıltı fazla ise ona demevi mizaçlı, bal35İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı gam hıltı fazla ise balgami mizaçlı, sevda fazla ise sevdavi, safra fazla ise safravi mizaçlı insan denir. Bu dört gurup Osmanlı Tıbbı’nda çok önemlidir. Hekim hastasına faydalı olmak, onu tedavi etmek için mizacını bilmek mecburiyetindedir. İbni Şerif de Yâdigâr’da bu mizaçları tanımak için hekime şöyle yol gösterir: Eğer bir hastada kan hıltı fazla ise; yüzünün rengi kızıldır, bedeni sıcaktır, koldaki damarları hızlı atar, idrârı kızılımsı bir renktedir. Boyun damarları doludur, ağzının tadı tatlıdır, hacâmat yerleri ve kan alınacak damarları kaşınır, gövdenin kızgınlığı hamamdan çıkan kişinin sıcaklığı gibidir. Ayrıca, soğuk havadan hoşlanır. Safrâ hıltı fazla olanlar: Bu gibi kişiler buğday renkli olur, bedeni sıcak olup, damarları hızlı ve dolu atar. İdrarı sarı veya turuncu renginde olur. Kişinin ağzı acı ve susuzluk hissi fazladır. Sıtması çok sıcak ve yandırıcı olur. Sıtma belirmeden önce titrer. Balgam hıltı fazlalığının da belirtileri şunlardır: Idrârı beyaz olur, bu gibi kişilerin benzi ak olur, semiz olur. Bedeni sıcak değildir, damarları ağır, ağır hareket eder yani hafif hafif atar. Hasta çok uyur ve tembel, tembel hareket eder. Sevda hıltı fazlalığının belirtileri şunlardır: Bu kabil kişilerin benzinin rengi koyu renkli ve donuk olur, parlaklığı olmayıp kara veya karaya meyleden ve hatta yeşile meyleden bir renkte olur. Gövdesinde kıl az olup mizacı zayıf ve ince olur. Damarları hafif ve ağır atar, devamlı düşünceli ve kederli olur. Sevda maddesi genellikle ihtiyarlıkta ve sonbaharda fazlalaşır. Osmanlı hekimi, hastalığı teşhis ettiği zaman o hastalığın tedavisini o hastanın mizacına göre yapar. O hastalığın ilacının demevi mizaçlı olanlar için ayrı formülü, balgami, sevdavi, safravi mizaçlılar için ayrı ayrı formülleri vardır. Bunun için hekimin, hastanın mizacını tanıması çok önemlidir. Ayrıca hastalığın sebebi de bu kan, balgam, safra ve sevda denilen ve o şahısta belli bir dengesi olan hıltların birinin dengesinin bozulmasıyla meydana geldiğinden hangi hıltın o hastada çoğaldığı veya azaldığını teşhis etmesi gerekir. Bu durumu da İbni Şerif kitabında kısaca belirtmiştir: Kan fazlalaşmışsa hastanın çok uykusu gelir, gerinir, esner, burnu kanâr, gövdesinde çıbanlar çıkar. Safra fazlalaşmışsa ağzı acı olur, çok susar, uykusu gelmez, benzi sarı olur, iştahı olmaz. Balgam fazlalaşmışsa bedeni gevşek ve ağır olur, az susar, çok uyur ve gövdesi soğuk olur. Sevda fazlalaşmışsa gövde zayıf olur, rengi karasarı olur, midesi sıcak olup, uykusu gelmez ve fasid fikirler üretir der. Hekim bu konuda kendini yetiştirir ve hastanın klinik bulgularını dikkatle gözden geçirir. Osmanlı hekimi için hastanın mizacını, hastalığın hangi hıltın fazlalaşmasıyla meydana geldiğini bilmesi önemli ise de bunların yanısıra bilmesi gereken bir 36İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı ayrı husus o hastalığın niteliğini (Sıcak, soğuk, nemli, kuru) tanımaktır. Her hastalık özellikle sıcak, soğuk, nemli ve kuru niteliklerden birine ağırlıklı olarak sahiptir. İbni Şerif bunu şöyle özetliyor: “Eğer bir hastalık sıcak nitelikte ise bu hastalığı şöyle tanırız; vücut soğuk hava ve soğuk su ile temastan hoşlanır ve rahatlar. Eğer bir hastalık soğuk nitelikte ise bu hastalığı şöyle tanırız; sıcak hava ve sıcak su ile muhatap olan vücut, ondan hoşlanır ve rahatlar. Eğer bir hastalık nemli (rutubetli) nitelikte ise bu hastalığı şöyle tanırız; beden ağır ve gevşek, güçsüz olur, çok uyur, burundan su gelir, ağzı sulanır. Nabzı yumuşak, ağır ve düzensiz hareket eder. Eğer bir hastalık kuru nitelikte ise bu hastalığı şöyle tanırız; yaşlık ve balgamdan olan hastalık alametlerinin zıddıdır. Bir iltihabi yarası (verem) olan, çok kan aldıran, ağır işçilik yapan, çok terleyen, yolculuk eden, kuru çölden geçen, uygun yiyecek ve içecek bulamayan, hayız ve nifas kanı çok akan kadın ve benzeri kişilerde kuruluk meydana gelir.” İlaçların Nitelikleri ve Yâdigâr’ın Ana Çerçevesi Osmanlı hekimi hastayı ve hastalığı tanıdıktan sonra tedaviye geçer ve burada bilmesi gereken bir başka çok önemli husus ilaçların nitelikleridir (sıcak, soğuk, kuru ,nemli). Hastalığın tedavisi dengesi bozulan hıltları azaltarak veya çoğaltarak dengeli hale getirmektir. Bu da o hıltın niteliklerinin tersi etkisindeki ilaçlarla mümkündür. Bu sebeple her ilacın niteliklerini bilmek gerekir. Tıp kitaplarında kullanılan her bitkinin veya diğer etkili maddelerin niteliklerini bilmek gerekir. Örnek olarak; safran ve defne sıcak ve kuru, sumak soğuk ve kuru, elma soğuk ve nemli niteliktedirler. Genel olarak bu nitelikler bilinse de bunların dereceleri de bilinmelidir. İbn-i Şerîf bir hekim olarak bütün detayları bildiği halde Yâdigâr’da bu özelliklere çok az değinmiştir. Çünkü hitap ettiği kimseler pratik olarak hemen kullanabilecekleri bilgiye ulaşmalıdırlar. Kitaptan yararlanacaklar bilinen kolay teşhis edilebilecek hastalıkları tanımalıdırlar ve tedavisi için yapılması gerekeni öğrenmelidirler. İbn-i Şerîf Yâdigâr’ı yazarken bu amacını hiç aşmamıştır. Bununla beraber kitapta görüldüğü gibi tıbbın temel prensipleri ve tıp terminolojisi kaçınılamaz bir şekilde kısaca yer alır. İbn-i Şerîf kitabının başında amacını şöyle yazar: “Bu kitap özetlenmiş bir tıp kitabıdır. Kısaltılmış olsa da bu kitabın bölümleri nice faydalı, nice önemli bilgilerle doludur ki bir çok kitapta bulunamaz. Tıp konusunun yetişmiş alim ve üstün tabiplerinin eserlerindeki en önemli bilgileri buraya aldım. Bu sebepten çok faydalanılacak bilgileri içeriyor, savaş zamanında bile taşınârak kullanıldığında kişinin hemen faydalanacağı bilgilerle doludur. Böylece hastalık ve tedavi 37İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı konusunda başka kitaplara ihtiyaç kalmaması amaçlanmıştır. Bu kitabımı hastalıklar ve dertlere uğramış Müslümanların sıhhatine ve şifasına sebep olmak, Allah’tan rahmet halktan hayır dua bulmak için yazdım.” Notlar 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Feridun Nafiz Uzluk, “Şerif Oğlu Yâdigârı”, Türk Tıp Tarihi Arkivi, Cilt 1., No: 2, İstanbul 1935, s. 49-54. Dr. Rusçuklu Hakkı Uzel, Poliklinik, Eylül 1935 s. 81 (Bay Dr. Feridun Nafiz’e-) Feridun Nafiz Uzluk, “Şerif Oğlu Yâdigârının Yazılma Yılı ve Umur Bey Çelebi” Türk Tıp Tarihi Arkivi. Cilt 1. No: 3, İstanbul 1935, s. 118-121. -Bay Dr. Med. Rusçuklu Hakkı Üzel’e- Dr. Med. F.Nafiz. Feridun Nafiz Uzluk, “Şerif Oğlu Yadigârı ve Gazi Umur Bey”, Türk Tıp Tarihi Arkivi, Cilt 2, Sayı: 6, İstanbul 1937, s. 34-38. A. Süheyl Ünver, Tıp Tarihi, Tarihten Önceki Zamandan İslam Tababetine ve İslam Tababetinden XX. Asra kadar, I ve II. Kısımlar, İstanbul Üniversitesi Yay., İstanbul 1943, s. 164; Ayrıca bakınız: Süheyl Ünver, “Yâdîgâr-i İbn-i Şerîf’ in Yazılış Zamanına Dair”, Dirim, Sayı: 5, İstanbul 1949, s. 112-113. A. Adnan Adıvar, Osmanlı Türklerinde İlim, I, Paris 1939, 2. Baskı, Maarif Matbaası, İstanbul 1943, s. 52; 3. Baskı, 1970; IV. Basım, Hazırlayan Aykut Kazancıgil-Sevim Tekeli, Remzi Kitabevi, İstanbul 1982. Bu bilgi Prof. Dr. Bedi N.Şehsuvaroğlu, A. E. Demirhan, G. C. Güreşsever, Türk Tıp Tarihi, Bursa 1984, s. 44’te yer almakta olup, ayrıca bu bilginin: Bedi N.Şehsuvaroğlu, “Anadolu’da Türkçe İlk Tıp Eserleri”, İ. Ü. Tıp Fakültesi Mecmuası, İstanbul 1957, C. 20, s. 78-81 ve Eczacılık Tarihi Dersleri, İstanbul 1970, s. 288’de yer aldığı bildirilmekteyse de bu makalelerde Umur Beyin 1413 de öldürüldüğü bilgisi yoktur. Doç. Dr. A. Demirhan-M. Sc. Nermin Ersoy “Hekim İbn Şerif’in Yâdigâr Adlı Kitabından Bazı Örnekler ve Günümüz Tıbbındaki Yeri”, Tıp Fakültesi Mecmuası, 50: 375-382, 1987. Bu makalede “..Nitekim Timurtaş Paşazade Umur Bey Yıldırım Bayazıd’ın oğlu Musa Çelebi’nin lalası, yani sadrazamı olup Süleyman ve Musa Çelebi’nin kuvvetleri Çelebi Mehmed kuvvetlerine yenilince 1413 de Edirne’de idam oldu” bilgisi yer almaktadır. (bk. s. 376) Kenan Suveren-İlter Uzel, “İlk Türkçe Tıp Yazmalarına Genel Bir Bakış”, Tıp Tarihi Araştırmaları, No: 2, İstanbul 1988, s. 133. 10. Celâlüddin Hızır (Hacı Paşa), Müntahab-ı Şifâ, (Yayınlayan: Zafer Önler), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu Yay., no: 559, Ankara 1990, s. 2. 38İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı 11. Şirvanlı Mahmud, Kemâliye, (Giriş-İnceleme-Cümle Bilgisi-Metin-Sözlük), Hazırlayan: Doç. Dr. Muhammet Yelten, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., no: 3255, s. 9. 12. Cevat İzgi, Osmanlı Medreselerinde İlim, 2. Cilt, İz Yayıncılık, İstanbul 1997, s. 87. 13. Sadettin Özçelik, Kitabül Mühimmat, Ankara 2001, Giriş; “16.Yüzyıla Kadar Eski Anadolu Türkçesi Sahasında Yazılmış Tıp Kitapları ve Üzerinde Yapılmış Olan Çalışmalar”, s. 3. 14. Yâdîgâr-i İbn-i Şerîf, Atatürk Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, no: K. 300 15. Ruscuklu, künyesini bildirmediği yazmada, S. Ünver Sar‘ay Bosna Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi, no: 340’da, Atatürk kütüphanesi, K. 300’de ve Aşir Efendi Kütüphanesi, no: 737’de Timurtaş oğlu Umur Bey’e sunulduğu yazılmaktadır. 16. Paşa, Osmanlı’nın ilk devirlerinde “bey” unvanının üzerindeki vezir, beylerbeyi gibi yüksek dereceli subaylara verilen unvandır. bk. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi., Milliyet Yayınları. 17. Aşıkpaşaoğlu Tarihi’nde bu olay şöyle anlatılır: Düzme (Mustafa) üzerlerine geliyormuş. Paşa beş oldu. İbrahim Paşa, Hacı Ivaz Paşa, Temürtaş oğlanlarının üçü dahi paşa oldu. Biri Umur, birisi Oruç ve biri dahi Ali... Düzmeceyi sürdü astırdı. h. 825 (m. 1421-1422). Bk. Aşıkpaşaoğlu Tarihi, Hazırlayan: A. Nihal Atsız, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1985, s. 94. 18. Osman Şevki Uludağ, “Hangi Umur Bey”, Tıp Dünyası, 9. Cilt, No: 4-96, s. 3127. 19. Aşıkpaşaoğlu Tarihi’nde bu olay şöyle anlatılır: Sultan Murad “Düşmanlarımı defettim, vezirlerim beş olmuşlardır, birkaçını gidereyim” dedi. Birini Germiyanoğlu’na elçiliğe gönderdi ki o Kara Temürtaş oğlu Umur Beğ dir.” Bk. Aşıkpaşaoğlu Tarihi, s. 99, Bab 91. 20. Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1947, s. 301; Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi; A. Nihal Atsız, a. g. e., s. 95; Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, (Yayına hazırlayan: Nuri Akbayar), Kültür Bakanlığı ve Toplumsal Tarih Vakfı Yay., İstanbul 1996. Cilt 5. 21. Osman Şevki Uludağ, “Hangi Umur Bey”, Tıp Dünyası, 9. Cilt, No: 4-96, s. 3126-3127. 22. Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, a. g. e., s. 302. 23. “Yıldırım Dârü’ş-şifasında 15.yüzyıl tıp dünyamızın değerli bir kişisi ve Yâdigâr eserinin yazarı Bursalı İbni Şerif de burada çalışmıştır” bilgisi için bakınız: Prof. Dr. Bedi N. Şehsuvaroğlu-A. E. Demirhan-G. C. Güreşsever, Türk Tıp Tarihi, Bursa 1984, s. 26. 24. Tercüme-i Müfredat-ı ibn el Baytar, İbn el-Baytar’ın “el-Cami fi Müfredat el-Edviye ve’l-Ağziye” adlı önemli eserinin tercümesidir. İshak b. Murad tarafından Umur Bey bin Timurtaş için Türkçe’ye çevrilmiştir. Bk. Ramazan Şeşen. “Ortaçağ İslam Tıbbının Kaynakları ve 15. Yüzyılda Türkçe’ye Tercüme Edilen Tıp Kitapları”, Tıp Tarihi Araştırmaları, no: 5, 1993, s. 16-17. 39İbn-i Şerif’in Yâdigâr’ı 25. Mustafa Canpolat, “Edviye-i Müfrede, XIV. Yüzyılda Yazılmış Değerli Bir Tıp Eseri”, Türkoloji Dergisi, 5 (1), Ankara 1973, s. 21-47; Ramazan Şeşen, a. g. m., s. 15. 26. el-Şifa fi Ahadis el-Mustafa. Ebu Nuaym el-İsfahanî (ölm. 430/1038), el-Tıbb el-Nebevi adlı bir kitap yazmıştır. el-Tifaşi (ölm. 651/1253), bu kitabı el-Vafi fi’l-Tıbb el-Şâfi adıyla tehzîb etmiştir. Ahmed-i Dâî (ölm. 831/1427 civarı), bu tehzîbi Türkçeye tercüme etmiştir. Tercüme Umur Bey bin Timurtaş için yapılmıştır. Ramazan Şeşen, a. g. m., s. 20. 27. Cevhernâme, vr. 2b. Bk. Ali Haydar Bayat, “Muhammed bin Mahmud Şirvânî ve Göz Hastalıklarına Ait Bilinmeyen Eseri Mürşîd” Tıp Tarihi Araştırmaları, no: 7, İstanbul Haziran 1998, s. 24-46. 28. Zafer Önler, Müntehabı Şifa, Ankara 1990, s. 2. “...Eşref bin Muhammed’in 1460 yılında yazdığı “Hazâ’inü’s-Sa’âdât” adlı eserde, iki yerde yaptığı açıkmalarda (36, 37a) Yâdigâr’dan alıntı yapmış olması da bu eserin o dönemde oldukça tanınan ve önem verilen bir eser olduğunu göstermektedir.” Bk. Eşref bin Muhammed, Hazâ’inü’s-Sa’âdât, (Hazırlayan: Dr. Bedi N. Şehsuvaroğlu), Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1961, faksimile 36b, 37a. 29. Yadigâr-ı İbn-i Şerîf, Topkapı Sar‘ayı Kütüphanesi Revan No: 1684. 30. Zafer Önler, a. g. e., s. 2. 31. Cevat İzgi, Osmanlı Medreselerinde İlim, 2. Cilt, İz Yayıncılık, İstanbul 1997, s. 87. 32. Sadettin Özçelik, Kitabü’l-Mühimmât, Ankara 2001, Giriş; “16. Yüzyıla Kadar Eski Anadolu Türkçesi Sahasında Yazılmış Tıp Kitapları ve Üzerinde Yapılmış Olan Çalışmalar” s. 3. 33. Yâdigâr’ın Atatürk Kütüphanesi ve Atıf Efendi Kütüphanesi nüshaları. 34. Cevat İzgi, a. g. e., s. 87. 35. “Yıldırım Darü’ş-şifası’nda 15. yüzyıl tıp dünyamızın değerli bir kişisi ve Yâdigâr eserinin yazarı Bursalı İbni Şerif de burada çalışmıştır” bilgisi için bakınız Prof. Dr. Bedi N. Şehsuvaroğlu-A. E. Demirhan-G. C. Güreşsever, Türk Tıp Tarihi, Bursa 1984, s. 26. 36. İbn-i Şerîf Yâdigârı, Topkapı Sar‘ayı nüshası, Revan no:1684, Mukaddimede 37. Bu bilgiler, İbn-i Şerîf Yâdigârı’nın mukaddimelerinin hepsinde yer alır. 38. Katip Çelebi, Keşfü’z-Zûnûn, s. 2048. 39. Cevat İzgi, a. g. e., s. 87 40. Feridun Nafiz Uzluk, “Şerif Oğlu Yâdigârı”, Türk Tıp Tarihi Arkivi, Cilt 1. No: 2, İstanbul 1935, s. 49-54.
Yazar: Tabib İbni Şerif
Kategori: Tıp, Sağlık
Sayfa Sayısı: 772
Boyut: 17x24 cm
Kapak Türü: Karton Kapak
Kağıt Türü: Kitap Kağıdı
Dili: Türkçe
Dağıtım: Kitap Takipçileri
Temin Süresi: Aynı gün kargo
Bu ürüne ilk yorumu siz yapın!
Ürün hakkında henüz soru sorulmamış.
Hiçbir yerde bulamadığım kitabı sizde bulduğum için ilk kez alışveriş yaptım.
Ortalama olarak piyasanın epey üzerinde fiyat koymuşsunuz kitaplara O yüzden sadece almam gerekeni alabildim maalesef
M... ... | 24/11/2025
Minik bir şişe esans için bile gösterdiğiniz özen, paketleme ve hızlı kargo için çok teşekkür ederim.
D... Ö... | 27/10/2025
Kötü hiç beklemedim, 3 tane ürün aldım, 750₺ tuttu kesinlikle değmez, kargo ücreti de ödedim o da PTT kargo en geç geleni hiç tavsiye etmiyorum
o... ö... | 27/03/2025
Hızlı aksiyon alındı
S... Y... | 15/03/2025
Kargo gayet hızlıydı ve ürün çok güzel paketlenmisti çok beğendim
T... K... | 31/01/2025
Özenle paketlenmişti, en ufak bir zarar görmeden elime ulaştı. tatlı ikraminiz icin ayrıca teşekkür ederim
M... E... | 06/01/2025
On numara
Ahmet Arik | 24/12/2024
Güzel
E... Z... | 22/11/2024
Güvenilir, ürünleri değerli ve kaliteli. 4-5 yıldır alışveriş yaptığım ve memnun kaldığım alışveriş sitesi. Güvenle herkese tavsiye ederim.
B... G... | 18/10/2024
Çok hızlı ve sağlam bir şekilde elime ulaştı.Çok teşekkürler
S... B... | 27/09/2024
Tavsiye Ürünler
